Lik op stuk tegen macho-geweld in Spanje

Een uniek strafrechtelijk lik op stuk-beleid moet in Spanje een einde maken aan het huiselijk geweld. Aangifte en veroordeling verlopen sneller dan de sociale aanpassing.

Isabel is 80, een verzorgde verschijning met een keurig permanentje in het witte haar. De politie trof haar huilend op straat aan, nadat haar man haar het huis uitgeslagen had. De hoogbejaarde dader is inmiddels het huis uitgezet en veroordeeld tot meer dan driehonderd uur sociale dienstverlening. Hij heeft een straatverbod.

Tot voor kort was dat wel anders, zo vertelt Aurora (50), die een therapeutische cursus volgt in een opvanghuis. Toen zij 25 jaar geleden bont en blauw geslagen aangifte wilde doen, zei de dienstdoende agent dat ze maar beter terug naar huis kon gaan en er het beste van kon maken. Een aanklacht zou de militaire loopbaan van haar man wel eens kunnen benadelen. Ze ging terug en leefde jaren in een hel met haar alcoholistische man. Haar directe omgeving deed alsof er niets aan de hand was. Vijf jaar geleden scheidde ze alsnog. 'De nieuwe wet is een aanzienlijke verbetering. Je probleem wordt serieus genomen.'

Het nieuwe snelrecht dat vrouwen moet beschermen tegen geweld binnen een relatie was een van eerste maatregelen die eind 2004 door de regering Zapatero werd genomen. Het gold als een beleidsprioriteit in een land met een machocultuur, waar voor de vrouw nog tot in de jaren zeventig een wettelijke gehoorzaamheidsplicht gold ten opzichte van haar man. De vele tientallen moorden die de afgelopen jaren binnen het huwelijk werden gepleegd hadden geleid tot het besef dat er een bijzondere aanpak nodig was. Een attentere politie, snelrecht binnen 72 uur na aangifte, uitgevoerd door speciale rechters, politiebescherming, een straatverbod voor de mannen en sociale, psychologische en financiële steun voor de vrouwen maken een sneller en effectiever ingrijpen mogelijk.

'Deze wet veroordeelt niet alleen tot zwaardere straffen, minstens zo belangrijk is dat er vanaf het eerste moment van de opvang en aangifte ook meer begrip bestaat voor de positie van de vrouw', zegt Soledad Cazorla. Als 'superaanklager' van de speciaal ingerichte strafkamer voor geweld tegen vrouwen coördineert zij een leger van vijftig gespecialiseerde officieren van justitie. Dat moet door het hele land het huiselijk geweld aanpakken. De politie, aanklagers en rechters krijgen speciale cursussen over geweld tegen vrouwen. De slachtoffers worden begeleid, de daders krijgen in de cel een rehabilitatiecursus.

Het aantal aangiften is flink gegroeid, aldus de superaanklager. 'Vanaf de jaren tachtig is sprake van formele gelijkberechtiging tussen man en vrouw. Maar veel mannen kunnen nog steeds niet accepteren dat de vrouwen een grotere onafhankelijkheid hebben gekregen. Ik dacht dat het vooral de oudere generatie was, maar tot mijn verrassing krijgen we ook te maken met gevallen van twintigers en dertigers', aldus Cazorla.

De tweede verrassing was dat het geweld niet beperkt is tot de sociaal 'lagere' klassen. 'Ook goed opgeleide, onafhankelijke vrouwen zijn het slachtoffer. En die hadden tot voor kort het bijkomende probleem dat ze minder geloofwaardig werden gevonden als hun zaak voorkwam.'

De nieuwe wetgeving kwam er niet zonder polemiek, omdat in soortgelijke gevallen van lichter geweld binnen een relatie vrouwen minder zwaar gestraft worden dan mannen. Allereerst protesteerde de conservatieve meerderheid van Spanjes hoogste juridische adviesorgaan hiertegen. Vervolgens was het een vrouwelijke rechter die de zaak voor een principe-uitspraak doorverwees wegens veronderstelde ongrondwettelijkheid en discriminatie, in dit geval tegen de man. Cazorla is toch een absoluut voorstander van de ongelijke behandeling. 'De man staat nu eenmaal sterker in een relatie. En voor zwaardere delicten zijn de straffen gelijk.'

Zoals vaker in Spanje hobbelt de praktijk nog wat aan achter de nieuwe wet, zegt Monica López, een sociaal werkster die een landelijke alarmlijn voor vrouwen beheert. De gespecialiseerde rechters lijken de vele aangiften nog niet aan te kunnen, waardoor de driedaagse termijn voor het voorkomen van de zaak niet altijd gehaald wordt. Een groter probleem is dat het voor veel vrouwen moeilijk blijft om hun man aan te geven. Soms vragen vrouwen rechters later het straatverbod van hun man ongedaan te maken. 'Sommige vrouwen gebruiken de aangifte als een soort waarschuwing opdat de man zich gaat gedragen', zegt López. Eenmaal geconfronteerd met gevolgen krabbelen ze terug.

En dan is er nog de omgeving en de psychologische druk. Vooral oudere vrouwen kampen met grote problemen als ze aangifte hebben gedaan. De tachtigjarige Isabel ziet geen toekomst voor zichzelf. Haar hele familie heeft haar in de steek gelaten, zo vertelt ze in het vrouwenopvanghuis. Haar dochter verwijt haar dat zij in het huis zit en haar man niet. 'Ik voel me schuldig', zegt ze, terwijl dikke tranen over haar wangen lopen.

De aanpak van het geweld tegen vrouwen blijft een complex probleem, erkent superaanklager Soledad Cazorla. 'Maar het gaat er om dat vrouwen de weg naar de wet weten te vinden. Opvoeding in gelijkwaardigheid moet op de langere termijn preventie bieden.'