“Er zijn prikkels nodig, al doen die pijn'

De hervorming van de verzorgingsstaat is niet klaar. Willen meer migranten aan het werk komen, dan zijn harde keuzes vereist. Ook een nieuw kabinet ontkomt daar niet aan, zegt De Mooij van het CPB.

Ruud de Mooij (Foto CPB) CPB

Nederland stevent af op een groot sociaal conflict. De uitgaven voor pensioenen en gezondheidszorg zullen verder stijgen. De positie van laaggeschoolden op de arbeidsmarkt, onder wie veel migranten, zal verder verslechteren. Vergrijzing en de internationale concurrentie zetten de Nederlandse verzorgingsstaat onder druk. Verdere hervormingen zijn noodzakelijk om de sociale vrede te bewaren, stelt econoom Ruud de Mooij van het Centraal Planbureau. Hij is auteur van het vandaag verschenen CPB-onderzoek Reinventing the Welfare State .

De bijstand is aangepast, de WAO, de ziektekostenverzekering. Is er niet genoeg hervormd?

De Mooij: “Er is al heel wat gebeurd. Nederland is al sinds de jaren tachtig bezig met hervormen. De koppeling tussen lonen in de publieke sector en uitkeringen is een tijd lang losgelaten, het minimumloon is verlaagd. Ook zijn fundamentele hervormingen doorgevoerd zoals privatisering van de ziekteverzekering. Dit kabinet heeft de arbeidsongeschiktheid verder aangepakt, en het prepensioen, zodat ouderen al gestimuleerd worden langer te blijven werken. In Europa is Nederland een hervormingsland. Maar gezien toekomstige ontwikkelingen is het niet genoeg.“

Wat zijn die ontwikkelingen?

“Er komen nogal wat problemen op ons af. De veroudering van de bevolking heeft ook in Nederland plaats. Daardoor zullen de uitgaven aan pensioenen en gezondheidszorg systematisch stijgen. De overheid komt in financiële problemen, ook doordat de internationalisering het niveau van de belastingen ondergraaft. Dat zal spanningen opleveren tussen een groeiende groep ouderen die van collectieve voorzieningen afhankelijk is en een kleiner worden groep jongeren die hiervoor via belastingen betaalt. Daarnaast kan de werkloosheid van laaggeschoolden verder oplopen door de globalisering en technologische ontwikkeling. Van de Turkse, Marokkaanse, Antilliaanse en Surinaamse jongeren heeft nu al bijna een kwart geen baan. Als er geen maatregelen genomen worden, stevenen we ook af op spanningen binnen de werkende generatie, tussen de goed opgeleiden die profiteren van de internationalisering en de laaggeschoolden die hierdoor worden bedreigd. Wachten we af tot er sociale conflicten komen?“

Dit kabinet heeft verhoging van het aantal werkenden al hoog op de agenda staan. De arbeidsparticipatie bedraagt 73 procent, in de Europese Unie 65 procent.

“Dat klopt, maar de cijfers zijn misleidend. Er zijn zwakke plekken. Nederlanders werken weinig uren vergeleken met andere Europese landen, omdat er zoveel parttime werkers zijn. Daarnaast is de groep inactieven nog steeds hoog. 16 procent, tegen 14 procent in de EU. We hebben nog altijd een grote groep arbeidsongeschikten. De groep fulltime werkende vrouwen is te klein. Het aandeel oudere werknemers, tussen de 55 en 64 jaar, is erg laag. En de werkloosheid onder migranten is hoog. Dat geldt voor de meeste Europese landen. Worden er geen maatregelen genomen, dan worden de overheidsfinanciën ondergraven. Dat geldt overigens ook voor andere Europese landen. Niet voor niets is Duitsland bezig de pensioenleeftijd tot 67 jaar op te trekken. In onze studie geven we een aantal opties om de arbeidsparticipatie van bepaalde groepen te verhogen. Er zijn prikkels nodig, ook al doen die pijn.“

In de studie worden drie hervormingsmodellen gepresenteerd. Welke levert de meeste banen op?

“De gerichte verzorgingsstaat, die Angelsaksische trekken heeft, presteert het beste. Het is ook het model dat migranten het beste integreert. De werkloosheid onder laaggeschoolden halveert ruimschoots, blijkt uit onze berekeningen. Maar er hangt wel een prijskaartje aan. Je praat over een systeem waarin de overheid deels is teruggetreden in de sociale zekerheid en voorzieningen voor middengroepen worden teruggeschroefd. Uitkeringen zijn lager, het ontslagrecht is soepeler waardoor mensen eerder gaan werken. Het stelsel is wel solidair, maar heel gericht op de zwaksten. Het risico van zo'n samenleving is dat er een grotere tweedeling komt tussen werkenden en de groep aan de onderkant, die grote kans loopt in armoede weg te zakken.“

Welke prioriteiten moet Nederland stellen?

“De groeiende werkloosheid van laaggeschoolden, vooral migranten, is zorgelijk. Temeer omdat deze groep in de toekomst alleen maar zal groeien. Willen we voorkomen dat de sociale cohesie in Nederland gehandhaafd blijft, is het noodzakelijk deze groep echt te integreren, via onderwijs en via werk.

,,Politici kunnen wel met mooie woorden kiezen voor participatie van migranten, maar wil dit werkelijk worden gerealiseerd moeten harde keuzes worden gemaakt. Daaraan ontkomt ook een nieuw kabinet niet. Als er niets gebeurt, lopen inkomensverschillen fors op en ook de ontevredenheid. Dat zet de sociale vrede serieus onder druk.“