Een diva met de blues

De even sfeervolle als muzikale roman Jazz (1992) van Toni Morrison speelt zich af in het Harlem van de jaren twintig, waar tienduizenden zwarten waren neergestreken, op zoek naar werk en op de vlucht voor het racisme in het Zuiden. De twee hoofdpersonen, Joe en Violet, geboren en getogen op het platteland van Virginia, zijn kinderen van deze Great Migration; met veel sappelen hebben ze in het getto het hoofd nét boven water weten te houden. Maar na een kwart eeuw gaat hun huwelijk aan kinderloosheid kapot; Joe neemt een minnares, die hij in een vlaag van hartstocht doodt - waarna de twee echtelieden samen doorleven met de geest van het dode meisje tussen hen in.

Cover The Complete Recordings Vol 1 DISC TWO Bessie Smith

De “Jazz Age' werden de jaren twintig genoemd; niet alleen omdat de jazz de sensualiteit en de vrijheid van die naoorlogse periode belichaamde, maar ook omdat het woord jazz letterlijk “rumoer' en “elan' betekent. Ook de auteurs van de “Harlem Renaissance' (Langston Hughes, Zora Neale Hurston, Claude McKay) zagen in de jazz de beste uitdrukking van het zwarte levensgevoel en lieten de ritmes van artiesten als Louis Armstrong en Earl Hines in hun teksten doorklinken. Maar voor de gewone, van het zuidelijke platteland afkomstige zwarten in Harlem was de blues, met zijn verheerlijking van het lijden (en de liefde), ten minste zo belangrijk. Het zijn dan ook vooral bluesplaten waarmee de hoofdpersonen van Jazz leven, “the dirty, get-on-down music the women sang and the men played and both danced to.' Bessie Smiths “Trombone Blues' bijvoorbeeld, die ook bekend staat als “Trombone Cholly'. De aantrekkingskracht van deze blues uit 1927 is zó groot dat een moeder haar kind alleen laat om de plaat te kopen in een muziekwinkel.

Stilistisch heeft Toni Morrison zich in Jazz door beide zwarte muzieksoorten laten inspireren. In ieder hoofdstuk zitten passages die lezen als de uitgeschreven tekst van een bluessong - ritmische monologen die door een begaafde arrangeur zó op muziek gezet zouden kunnen worden. Tegelijkertijd heeft Morrison de hele roman op een typisch jazzy manier geconstrueerd, als een reeks improvisaties op één thema. Al in de eerste paar bladzijden laat ze de verteller in het kort de plot samenvatten, waarna zowel de voorgeschiedenis van Joe en Violet als hun leven na de crime passionnel aan de orde komt. En zoals je in een jazzstuk verschillende solo's hebt, zo zijn er in Jazz verschillende stemmen die het verhaal vertellen. Om de plot hoef je Jazz niet te lezen, het gaat in boek om de subtiele manier waarop Morrison laat zien hoe het traumatische verleden blijft doorwerken in het leven van haar personages. Want zoals de laatste verteller zegt, met een verwijzing naar de 20ste-eeuwse manier van muziek luisteren: “Het verleden was een grijsgedraaide plaat die geen enkele keuze had dan zichzelf bij de kras te herhalen - en geen macht op aarde kon de arm omhoog krijgen die de naald in de groef drukte.' Geen bezwaar overigens bij een plaat van Bessie Smith, of een roman van Toni Morrison.

Toni Morrison: Jazz (Vintage/Ebury, euro 12,-). Jazz is een van de romans die worden besproken in “Elk boek wil muziek zijn' van Peter de Bruijn & Pieter Steinz (Prometheus). De “Trombone Blues' “Trombone Cholly' is te vinden op de verzamel-cd “Empty Bed Blues'.