De opstand van de backbenchers in de VVD

Na het aftreden van Jozias van Aartsen als fractievoorzitter heeft een groepje jonge VVD'ers het voortouw genomen om een oplossing te vinden.

De nieuwe fractievoorzitter, Willibrord van Beek, vannacht tijdens een interview. De nieuwe vice-fractievoorzitter Edith Schippers sms’t. Foto Roel Rozenburg Den Haag:9.3.6 Fractievoorzitter van de VVD Willibrord van Beek met rechts de vice-fractievoorzitter Edith Schippers. © foto, Roel Rozenburg Media Rozenburg, Roel

In de vroege woensdagochtend krijgen de 27 Tweede-Kamerleden van de VVD een sms'je. Jozias van Aartsen is die nacht opgestapt als fractievoorzitter en 'aanvoerder' van zijn partij. Hij is weer gewoon Tweede-Kamerlid. Geen fractielid was op de hoogte van de ondergrens aan het verlies die Van Aartsen voor zichzelf had gelegd.

Bij een stemmenpercentage van 14 procent of lager zal hij aftreden. Het werd 13,8 procent. Mark Rutte wist van deze grens. Rutte, staatssecretaris van Onderwijs en campagneleider, wist dat het aftreden van Van Aartsen heel goed mogelijk was. Hij steunde daarom in de openbaarheid de kandidatuur van Van Aartsen voor het lijsttrekkerschap volop, berispte zelfs minister Henk Kamp (Defensie) die daar openlijk over speculeerde, terwijl hij wist dat alles wellicht anders zou zijn na 7 maart.

Nog steeds in de vroege ochtend begint een groep VVD-Kamerleden te bellen. Ze hebben de sms van Van Aartsen gelezen of het nieuws via de media vernomen. Het is het belcircuit van de nieuwste lichting in de fractie. In de Tweede Kamer vallen ze niet op, worden ze backbenchers genoemd, maar onderling trekken ze sterk naar elkaar toe. Paul de Krom en Edith Schippers maken er deel vanuit, net als Annette Nijs en Frans Weekers. Na een paar telefoontjes is dit groepje duidelijk dat er twee scenario's zijn. Er stapt een VVD'er uit het kabinet die fractievoorzitter wordt. Dat kunnen minister Henk Kamp of staatssecretaris Mark Rutte zijn. Of een fractielid wordt tussenpaus.

Die laatste optie is de beste, vinden de Kamerleden. Nu de fractie is onthoofd, dreigt er een leiderschapscrisis in de VVD. De keuze tussen Kamp of Rutte is meteen een keuze voor een koers: Rutte past meer in de linkerkant van het spectrum, Kamp zit meer aan de rechterkant. De fractie moet tijd winnen om de rust te herstellen. Daarbij is er nog een andere reden. Voor het eerst kiezen de leden van de VVD direct de lijsttrekker voor de Tweede-Kamerverkiezingen. De inschrijving opent vandaag. Als de fractie de dag voordat mensen zich kandidaat kunnen stellen, een mogelijke lijsttrekker in de fractie zet, dan zou dat als regentesk worden ervaren door de afdelingen. De relatie tussen die afdelingen en de fractie en partijtop is nu gespannen: het gaat om wie de macht krijgt in de partij.

De conclusie van de nieuwelingen is dat maar één Kamerlid de fractie kan leiden. Willibrord van Beek, in de fractie sinds 1998, is een van de weinige Kamerleden met onbetwist gezag. Belangrijk ook is dat hij 'geen haantje' is, zoals een ander Kamerlid hem omschrijft. Iedereen weet dat Van Beek niet geïnteresseerd is in het lijsttrekkerschap. Van Beek wordt gepolst. Hij wil wel fractievoorzitter worden.

De fractievergadering begint om twaalf uur chaotisch. Veel fractieleden weten niet van de afspraak die de jongere fractieleden hebben gemaakt en hebben vooraf andere namen besproken. Misschien wordt het Hans van Baalen, misschien Charlie Aptroot. Partijvoorzitter Jan van Zanen, die aanwezig moet zijn om de orde te herstellen, is te laat. Hij kan de fractiekamer niet vinden.

Vice-fractievoorzitter Bibi de Vries probeert de vergadering te leiden, maar slaagt er niet in de vergadering in toom te houden. Iedereen praat door elkaar. 'Het was een complete anarchie', zegt een Kamerlid. Jozias van Aartsen opent de vergadering en legt nog een keer uit waarom hij is opgestapt. Iedereen mag iets zeggen. De reacties zijn verdeeld.

De vergadering wordt geschorst en Van Aartsen wordt door sommige aanwezigen bedankt en omhelsd. Van Aartsen was onder sommige fractieleden populair omdat hij hun de ruimte gaf. Volgens anderen 'liep hij te ver voor de troepen uit', zoals een fractielid zegt. Het vorig jaar gepresenteerd Liberaal Manifest gaat bijvoorbeeld voor een belangrijk deel over bestuurlijke vernieuwing. Onder veel fractieleden wordt dat als veel te progressief gezien. Ook het openlijk corrigeren van het in de fractie geliefde Kamerlid Pieter Hofstra heeft veel kwaad bloed gezet. In de Tweede Kamer zei Van Aartsen dat hij niet aan de kilometerheffing wilde beginnen, terwijl Hofstra dat onder voorwaarden nu juist wél wilde.

Nadat hij het voorzitterschap in de fractievergadering gisterochtend heeft neergelegd, zit Van Aartsen, achteroverleunend, toe te kijken. Hij weigert nogmaals het woord te nemen, al wordt hem dat een paar keer gevraagd. Vice-fractievoorzitter Bibi de Vries wil een besluit over het fractievoorzitterschap uitstellen naar de avond. Ze oppert het idee van een 'biechtstoelprocedure': alle fractieleden kunnen hun voorkeur opgeven bij een commissie van drie personen: fractielid Frans Weisglas, fractievoorzitter in de Eerste Kamer Uri Rosenthal en partijvoorzitter Jan van Zanen.

De Vries zelf is in ieder geval geen kandidaat, zegt ze. Aan het einde van de middag komen ook de bewindslieden met de fractie praten. Henk Kamp zegt dat hij niet geïnteresseerd is in het lijsttrekkerschap. Vice-premier Gerrit Zalm wil de orde in de fractie herstellen. Iedereen gaat in de loop van de dag om, voor de optie-Van Beek.

De late vergadering in de fractiekamer is snel beslecht. Rond half een 's nachts verlaat de Tweede-Kamerfractie van de VVD de kamer. Drie mensen blijven zitten. Vice-fractievoorzitter Bibi de Vries, de nieuwe fractievoorzitter Willibrord van Beek en Kamerlid Edith Schippers. Ze geven een geïmproviseerde persconferentie. Van Beek verontschuldigt zich voor het late tijdstip, zegt dat hij fractievoorzitter blijft 'totdat de partij mij niet meer nodig heeft'. 'Ik kleef niet aan het pluche.'

Bibi de Vries, die als vice-fractievoorzitter wordt opgevolgd door Edith Schippers, pakt de voorzittershamer en geeft hem wat onhandig aan Van Beek. Hij kijkt er wat ongemakkelijk bij. Jozias van Aartsen wandelt rustig door het Kamergebouw. 'Ik ben een taaie', is het enige dat hij wil zeggen.