Oscarwinnaar verhult meer dan hij onthult

Hij lijkt een beetje op Nelson Mandela, de jonge acteur die in Tsotsi de titelrol speelt. Een beetje, maar genoeg om de geschiedenis van Zuid-Afrika te laten meekijken als Presley Cheweneyegae van onder zijn capuchon de zaal inblikt. Zou dit Mandela nu zijn, een jongen in een township aan de rand van Johannesburg, wiens enige carrière een criminele kan zijn? Regisseur Gavin Hood doet zijn best hem boos te laten kijken, gemeen, hard, maar moet ook geweten hebben dat dit nooit helemaal zou lukken. We zien Presley een gangster spelen, we zien Tsotsi dat dus ook doen, net niet helemaal.

De jonge Tsotsi (Presley Cheweneyegae) tussen de grote mannen in de township. scene uit de film Tsotsi AccuSoft Inc

De Zuid-Afrikaanse film Tsotsi werd zondag bekroond met de Oscar voor beste niet-Engelstalige film. Het is de tweede keer dat een film uit dat land in die categorie genomineerd werd, en beide keren was de vreemde taal niet het Afrikaans, een taal die nooit tot de Oscars is doorgedrongen. In Yesterday, vorig jaar genomineerd, werd Zulu gesproken. In Tsotsi spreekt men Tsotsi-taal, een naam voor het mengsel van Engels, Afrikaans, Zulu en een aantal andere Afrikaanse talen dat in de townships wordt gesproken. Tsotsi betekent in dit Bargoens dief. Ik ben benieuwd of de regisseur van de film, Gavin Hood, het spreekt.

Wat de gangster steelt in deze film, is misschien wel dat wat men het minst mag stelen omdat ook op de koop ervan een taboe rust. Een baby geldt in onze kapitalistische cultuur sinds de afschaffing van de slavernij als onverkoopbaar.

Tsotsi ontdekt de baby in een Mercedes die hij net gestolen heeft in een rijke buurt. Het kind ligt op de achterbank in een Maxicosi. De jongen neemt hem in een mee naar zijn huis in de sloppenwijk en probeert voor hem te zorgen terwijl hij hem voor zijn omgeving verborgen houdt.

De Oscar voor beste niet-Engelstalige film is de categorie waarin ook Paradise Now was genomineerd. In diverse Nederlandse commentaren werd voor de bekroning van de Zuid-Afrikaanse boven de Palestijnse inzending redenen aangevoerd die niet op de eerste plaats met de kwaliteit van genoemde films te maken hebben. De joodse lobby die zich tegen de inzending van Paradise Now verzette, werd als winnaar aangeduid. Ook om andere redenen zou Tsotsi een veilige keuze zijn geweest. De film uit Zuid-Afrika is minder politiek gevoelig en ook nog eens veel sentimenteler. Of dit een argument is dat met de kwaliteit van de film te maken heeft, hangt af van de waardering voor het begrip sentimenteel. Is dat altijd een negatief begrip? Of kun je ook een goede sentimentele film maken, en duidt de term eerder een genre dan een oordeel aan?

Tsotsi is een sentimentele film, daarover is geen twijfel mogelijk. De film mist de hippe, harde ironie die bijvoorbeeld Cidade de Deus uitstraalt, de film over een Braziliaanse sloppenwijk waarmee Tsotsi wel vergeleken is. Cidade de Deus was twee jaar geleden genomineerd voor de Oscar voor beste niet-Engelstalige film. Maar wat de vormgeving betreft is Tsotsi al niet zo modern. Hij is bijvoorbeeld niet uit de hand gedraaid, hier geen schokkerige camerabewegingen die een indruk van snelheid en directheid moeten geven. Alleen de muziek is ontegenzeggelijk modern. Vaak is er kwaito te horen, een aanstekelijk soort Zuid-Afrikaanse hiphop.

Nee, Tsotsi lijkt in weinig op zo'n moderne film over het harde leven in een getto, ook al zit er natuurlijk wel enige ironie in het feit dat er juist uit de Zuid-Afrikaanse getto's veel baby's geadopteerd worden, en er niet heen worden gebracht, zoals in de film. Dat de gestolen baby en zijn rijke ouders zwart zijn, laat zien dat kleur ook in Zuid-Afrika soms vervangen kan worden door klasse. Heel soms nog, waarschijnlijk. In de film komen op een na alleen zwarte personages voor, maar achter de camera waren de witten in de meerderheid.

Hoe ver kan en moet een film gaan? Er staat wel eens in de krant dat mannen in de townships baby's verkrachten omdat ze denken daardoor van aids te kunnen genezen. De werkelijkheid is altijd smeriger dan de verbeelding. Misschien is het niet de taak van films te onthullen, maar te verhullen. Tsotsi is een film die liever hoop biedt, zoals bijvoorbeeld president Mbeki zei na het winnen van de Oscar: “A story of poverty, hopelessness and struggle transformed into faith and a profound moral re-awakening leading to better future, Tsotsi, is another appropriate representation of the “Age of Hope'.“ Zo'n zin kun je over deze film zeggen.

Tsotsi. Regie: Gavin Hood. Met: Presley Cheweneyagae, Percy Matsemala, Terry Pheto, Zola. In: 15 bioscopen.