Het clair-obscur van Rembrandt in de film

Vraag een cameraman waar hij zijn inspiratie vandaan haalt en vroeg of laat komt hij op de proppen met Rembrandt en Caravaggio. De legendarische Britse cameraman Jack Cardiff raadde zijn filmstudenten aan vooral het museum te bezoeken en te kijken hoe de oude meesters licht gebruiken om drama in hun schilderijen te leggen. In een tv-interview in 1996 toonde Cardiff de parallellen tussen de belichting van een gezicht op een ets van Rembrandt en zijn gebruik van hetzelfde licht bij het filmen van Marlene Dietrich in Knight Without Armour (1937). Ook de Franse cameraman Henri Alekan gaf meer dan eens blijk van zijn bewondering voor de zeventiende-eeuwse Vlaamse meesters. En toen Gordon Willis, cameraman van The Godfather-trilogie, werd gevraagd naar alle duistere scènes in die film, zei hij glimlachend: “Zelfs Rembrandt ging wel eens te ver.“

Het programma Rembrandt - Caravaggio, dat het Filmmuseum in Amsterdam naar aanleiding van de gelijknamige dubbeltentoonstelling in het Van Gogh en Rijksmuseum samenstelde, is te zien als hommage aan zulke cameramannen. Maar hier blijkt direct de willekeur van de programmering. Alekan zit er wel in - met Der Himmel über Berlin en La belle et la bête - maar Cardiff niet. En waar is John Alton, die in talloze film noirs (als He Walked by Night) het contrast tussen licht en schaduw tot het uiterste dreef? Puur clair-obscur, Caravaggio en Rembrandt zouden ervan smullen, maar Altons films zijn niet te zien.

De invloed van schilderkunst op film beperkt zich niet tot Rembrandt en Caravaggio. Peter Greenaway's debuutfilm The Draughtman's Contract, ook in in het programma opgenomen, is evenzeer beïnvloed door Vermeer. Henri Alekan, die Jean Cocteau's La belle et la bête schitterend fotografeerde, vertelde altijd dat Cocteau hem vroeg de magische gravures van Gustave Doré bij de sprookjes van Charles Perrault goed te bestuderen.

Er zijn in het programma letterlijke verwijzingen naar schilderijen, zoals in Godard's Passion. En wie meer wil weten over de levens van Rembrandt en Caravaggio kan terecht bij vijf biografische films, al nemen die het vaak niet zo nauw met de historische werkelijkheid.