Duitsland smult van telenovela's

De publieke omroep in Duitsland trekt bijna de helft van alle kijkers. Opvallend populair zijn vrouwensoaps met een happy end: de telenovela's.

Rotterdam, 8 maart. - Lisa Plenske is een lelijk eendje. Ze draagt een ziekenfondsbril en een beugel en heeft een raar kapsel. Toch wil ze in het hippe Berlijn voet aan de grond krijgen. Ze loopt stage bij een mode-ontwerper, is ongelukkig verliefd op haar jonge, aantrekkelijke baas, én ze is de heldin van de telenovela Verliebt in Berlin. Met deze serie, die sinds kort door Talpa in Nederland wordt geproduceerd en uitgezonden als Lotte, weet de commerciële zender Sat.1 al 250 afleveringen meer dan vier miljoen kijkers voor de buis te lokken. “Verliebt' staat in de top-tien van best bekeken programma's, vlak achter het nieuws van de publieke zenders ARD en ZDF (Tagesschau en Heute).

De telenovela, een soap met een vrouwelijke hoofdpersoon en een happy end, is sinds 2005 een magisch begrip in de Duitse televisiewereld. Nadat de ZDF als eerste goed scoorde met dit uit Latijns-Amerika afkomstige format, heeft het concept zowel bij de publieke omroep als bij de commerciële zenders veel navolging gekregen.

De telenovela is typerend voor het huidige Duitse medialandschap. Men kopieert elkaar zonder gêne - ook de publieke zenders onderling - en zonder met inhoud of vorm te experimenteren. Zo is het vrouwbeeld van de in de negentiende eeuw gesitueerde telenovela Sophie, Braut wider Willen (ARD) net zo achterhaald als in de zojuist afgesloten telenovela Julia, Wege zum Glück (ZDF), die zich in het heden afspeelt.

De twee publieke zenders ARD en ZDF hebben sinds 1984 concurrentie kregen van commerciële zenders als RTL, Pro7 en Sat.1. Daardoor daalde het marktaandeel van de publieke zenders aanvankelijk, maar dat is nu gestabiliseerd op 44 procent, ruim 10 procent meer dan de drie publieke zenders in Nederland hebben.

“Een groter aandeel is eigenlijk niet te verwachten“, zegt Horst Röper van het Formatt-Institut in Dortmund, dat regelmatig onderzoek doet naar het mediagedrag van de Duitsers.

De publieke omroep trekt veel kijkers met grote shows als Wetten das, misdaadseries als Tatort, eigen televisiefilms en belangrijke wedstrijden van het nationale voetbalelftal. Maar volgens Röper is het de publieke omroepen ook gelukt om meer kijkers te binden door minder populaire rubrieken bij zusterzenders onder te brengen. Zo hebben de ARD en de ZDF een aandeel in de kwalitatief hoogstaande culturele zenders 3sat (samen met Oostenrijk en Zwitserland) en Arte (samen met Frankrijk, ook via de kabel te zien in veel Nederlandse steden). Voor kinderen is er Kika, een kinderkanaal dat overdag op de frequentie van Arte uitzendt, en wie zich voor politiek interesseert kan op de actualiteitenzenders Phoenix live alle belangrijke debatten in de Bondsdag en persconferenties volgen.

Het voornaamste verschil met Nederland ligt in de regionale opzet van de publieke omroep in Duitsland. De ARD - Arbeitsgemeinschaft der öffentlich-rechtlichen Rundfunkanstalten der Bundesrepublik Deutschland - is na de Tweede Wereldoorlog mede opgericht om te zorgen dat Duitsland niet meer één centrale televisiezender zou krijgen. Aansluitend bij de politiek-geografische indeling in deelstaten omvat de ARD in totaal negen regionale televisieomroepen: van de Bayrische Rundfunk (BR) via de Rundfunk Berlin Brandenburg (RBB) tot aan de Westdeutsche Rundfunk (WDR) uit Noordrijn-Westfalen. Zij leveren programma's aan de gezamenlijke nationale omroep ARD en maken zelf complete programma's voor hun eigen regio's.

Jo Groebel, directeur van het in Düsseldorf en Parijs gevestigde Europese Media-Instituut (EIM), noemt het Duitse mediabestel internationaal gezien “een van de beste''. Het aanbod van de publieke omroepen springt er volgens hem uit door afwisseling, hoge kwaliteit en het grote aandeel eigen producties. Wel hebben ze volgens Groebel de jonge kijkers weinig te bieden: “De Duitse commerciële zenders zijn erin geslaagd zich te bevrijden van het negatieve imago van goedkoop amusement, en ze zijn vooral bij jongeren populair.“

Een probleem bij de publieke omroep is de financiering. Ongeveer negentig procent van de inkomsten komt van het kijk- en luistergeld van 17,03 euro per huishouden per maand. Daarmee beschikken ARD en ZDF dit jaar over een budget van circa 7 miljard euro. Een groot bedrag, maar volgens de publieke omroepen nog niet genoeg. De aanvullende reclame-inkomsten zijn beperkt door strenge regels: geen reclame na 20.00 uur 's avonds, en geen onderbreking van speelfilms door reclame.

Het verzoek van de omroepen om een aanzienlijke verhoging van het kijk- en luistergeld is door de minister-presidenten van de deelstaten afgewezen. De ARD heeft de zaak aanhangig gemaakt bij het Bundesverfassungsgericht, het Constitutionele Hof in Karlsruhe. Maar in het maatschappelijk debat wordt getwijfeld aan het voortbestaan van het kijk- en luistergeld in deze vorm, waarbij zo'n tien procent van de Duitsers geen bijdrage betaalt, omdat ze een te laag inkomen hebben .

Natuurlijk krijgt Lisa Plenske in de laatste aflevering van Verliebt in Berlin haar aantrekkelijke geliefde. De ZDF heeft in de strijd om de kijker de telenovela Tessa, Leben für die Liebe uit de kast getrokken. Eind maart begint Pro7 met Lotta in love, een soortgelijke soap over een meisje in de muziekbranche .

Voor de publieke zenders ARD en ZDF wordt het wereldkampioenschap voetbal in Duitsland dit jaar automatisch een kijkcijfersucces, maar het is de vraag of ze de commerciële concurrentie te lijf kunnen met iets beters dan de zoveelste telenovela.

De eerdere delen van deze serie over buitenlandse televisie zijn te lezen op www.nrc.nl/buitenlandseomroep