Werkeloos toezien

Voor miljarden kopen bedrijven eigen aandelen, in plaats van te investeren - met het risico op roofbouw. Beleggers zijn dik tevreden. De vakbeweging doet niets, tot verbazing van deskundigen. Toch is het een sluipende sanering.

Werknemers van Holec in Hengelo protesteren tegen de komst van een harde saneerder van het Britse moederbedrijf. Die schrapt later 500 arbeidsplaatsen. (Foto Eric Bronkhorst) Werknemers van het electronicaconcern Holec Holland hielden vanmorgen bij de hoofdvestiging in Hengelo een poortactie tegen het ontslag van de directeur. (Foto Eric Brinkhorst) Brinkhorst, Eric

Voor een slordige 2,6 miljard euro kocht KPN vorig jaar eigen aandelen in. Aanzienlijk meer dan het aan winst behaalde. Het telecombedrijf leende bij de banken 1 miljard euro. Al dat geld wordt niet in het bedrijf geïnvesteerd. De beleggers zijn dik tevreden. En wat vinden de werknemers ervan? ‘Wij hebben daar geen standpunt over’, zegt Nico van Ommen, voorzitter van de centrale ondernemingsraad van KPN. Bij de vakcentrale FNV wordt dit beeld voor heel Nederland bevestigd. ‘Het is gewoon geen issue.’

Geen standpunt. Geen issue. Toch is eigen aandelen inkopen tegenwoordig hot. Heeft het geen betekenis voor de werknemers dan? Iedere euro die niet in het bedrijf geïnvesteerd wordt, gaat in theorie ten koste van de overlevingskansen, zeggen deskundigen. Antoine Jacobs, hoogleraar sociaal recht aan de Universiteit van Tilburg: ‘Ik kan me situaties, bijvoorbeeld bij familiebedrijven, voorstellen dat de inkoop van eigen aandelen geen gevaar hoeft te zijn voor werknemers. Maar in algemene zin maakt het een bedrijf kwetsbaarder. Je investeert tenslotte om de continuïteit te waarborgen.’

Verbolgen waren wel de vakbonden toen vorige maand het industriële conglomeraat Stork aankondigde voor zo'n 350 miljoen euro aan eigen aandelen te zullen inkopen. De werknemers brachten in voorgaande jaren tenslotte aanzienlijke offers toen het met Stork slechter ging. Maar zulke protesten komen sporadisch voor. Het is alweer bijna tien jaar geleden dat een eenmalig dividend van 16 miljard gulden onrust onder werknemers van was- en voedingsconcern Unilever teweegbracht.

‘Ik ben blij dat de mensen wakker worden’, zegt Jacobs over Stork. Want het frappeert hem dat er zo weinig verzet onder de werknemers is tegen de inkooppraktijken. Het gaat om reusachtige bedragen (zie ‘Inkoopexplosie'). Geld dat niet in het het bedrijf gestoken wordt, maar naar beleggers gaat kan als een sluipende sanering worden gezien. Zeker als er meer geld wordt uitgekeerd dan er wordt verdiend. Dat heeft meer weg van roofbouw.

Ook Paul van der Heijden, hoogleraar arbeidsrecht en arbeidsverhoudingen aan de Universiteit van Amsterdam, verbaast zich over de tamme houding van ondernemingsraden en vakbonden. ‘Zij ondergaan dit tamelijk lijdzaam’, zegt hij. ‘Kennelijk hebben de inkopen geen invloed op de arbeidsverhoudingen, terwijl ik me toch kan voorstellen dat het spanningen teweeg moet brengen.’

Hebben de werknemers in zulke zaken eigenlijk wat in te brengen? Neem VNU. Kunnen de werknemers bij multinationals als VNU verhinderen dat het hoofdkantoor in New York onder druk van assertieve aandeelhouders besluit om een miljard of meer aan de aandeelhouders terug te geven? ‘De centrale ondernemingsraad is inderdaad de gesprekspartner van de BV Nederland, niet van de multinational’, beaamt Van der Heijden.

Er is een onevenwichtigheid in de machtsverhoudingen ontstaan, meent zijn collega Jacobs van de Universiteit van Tilburg. Van der Heijden: ‘Er waait een westenwind in Nederland.’ De wetgeving in Nederland is naar zijn smaak in het voordeel van de aandeelhouders gewijzigd. De hele infrastructuur rondom de stakeholders zoals klanten, toeleveranciers, werknemers, crediteuren is verdwenen. De explosieve groei van aandeleninkopen past in dat beeld. Hoewel hij vindt dat in het overleg dat ondernemingsraden met directies voeren het onderwerp best aan de orde kan worden gesteld. Jacobs, jurist, is daar pessimistisch over. Hij wijst erop dat ondernemingsraden niet eens een adviesrecht hebben als het om dit onderwerp gaat. ‘Hier ligt wel een probleem, je moet het via omwegen aan de orde stellen.’

Gebeurt dat überhaupt? Een woordvoerder van de vakcentrale FNV, het grootste vakverbond van Nederland, zegt niet alleen dat het onderwerp ‘gewoon geen issue is’. Sterker: ‘Al die beursaangelegenheden staan vaak ver van ons bed. Wij hebben geen visie hierop of beleid hiervoor.’ Het is volgens hem meer iets waar de plaatselijke vakbonden samen met het bedrijf en de ondernemingsraad moeten zien uit te komen.

Dat de georganiseerde werknemers aan de zijlijn moeten staan, gaat de wetenschappers te ver. Van der Heijden ziet tal van mogelijkheden voor werknemers om zich op dit punt te laten horen. ‘De vakbonden kunnen een aandeel kopen en zich op de aandeelhoudersvergadering manifesteren.’ Jacobs ziet legio aan mogelijkheden om de beslissingen over wat er met de winst gebeurt toch in de ondernemingsraad aan de orde te stellen. Men moet er wel wat creatieve oplossingen voor verzinnen. Maar hij zou het iedere ondernemingsraad in Nederland aanraden. Hij komt met een voorstel dat werknemers een deel van de aandelen zouden kunnen opeisen die de bedrijven inkopen. Ook ziet hij mogelijkheden voor werknemers om een geschil over aandeleninkoop aan de ondernemingskamer voor te leggen, het rechtscollege dat gespecialiseerd is in conflicten tussen bestuurders en aandeelhouders en tussen bestuurders en werknemers.

Blijft de vraag of de werknemers ooit in beweging zullen komen. De vakbonden hadden jaren nodig voordat zij de optiebeloningen in de top van het bedrijfsleven pareerden met eenzelfde eis voor de werknemers. Van der Heijden: ‘Het huidige activisme van aandeelhouders zie ik als een reactie op de jaren zeventig en tachtig toen de werknemers het voor het zeggen hadden. Het is een slinger van de tijd. Je weet nooit precies wanneer de tegenkrachten op gang komen.’

    • Jeroen Wester