Versierde bijbels als luxe koekjestrommels verraden pronkzucht

Versierde bijbels zijn er van alle tijden, maar het boek dat als object persoonlijk is gemaakt door het met zilverwerk te verfraaien of er zelfs romantische taferelen op te borduren - dat moet voor velen een verrassing zijn.

Geborduurde 17e-eeuwse bijbel Collectie KB

Bernard van Noordwijk, wiens collectie de basis vormt voor de tentoonstelling Zondags Zilver in het Bijbels Museum, verzamelt niet alleen protestantse bijbels, maar ook banden uit de katholieke en joodse traditie. Zondags Zilver laat zien dat kerkgangers ook maar mensen zijn die op zondag hun heilige boek willen laten delen in hun rijkdom en dat aan hun buren in de kerkbank tonen. Dat ze hem opdoffen met soms extravagant zilver lijkt niet erg christelijk, maar is wel menselijk.

Hoekjes van zilver heeft vrijwel iedere bijbel. Ook zilverbeslag waarmee het boek gesloten kan worden zie je bij vrijwel alle getoonde bijbels. Je vraagt je alleen af waarom: mag het boek tijdens het zondagse vervoer niet openvallen en beschadigd raken, of mag het door de week niet achteloos opengeslagen worden? Zo'n slot kan nut hebben, maar een omslag van schildpad of een aquarel van een herderstafereeltje is toch iets anders. Waarom aait op dat aquarelletje die rustende man een schaap terwijl de herderin in een wijde rok met grote strik zijn schouder beroert?

Deze bijbel was geen gebruiksgoed, maar een gekoesterd object dat meer dan alleen religieuze gevoelens aansprak. Zijn eigenaar wilde dat het boek ook los van Gods woord uiterlijk mooi zou zijn. Er staan op de expositie meer voorbeelden van pronkzucht, zoals de bijbels waarvan de boekband geheel schuil gaan in zilver als een luxe koekjestrommel.

Ambachtslieden hebben in allerlei stijlen en technieken kunstwerken vervaardigd. Sommige boeken zijn versierd met reliëfs met bijbelse voorstellingen, andere met sterren en schelpen. Die laatste zijn volgens de toelichting gangbaar in Staphorst en verwijzen naar het graf waarin de mens moet wachten op de wederopstanding.

Bijbelversieringen volgen de modes en stijlen die je ook in kleding, kunst en accessoires kunt herkennen. Er zijn voorbeelden van strakke empire-sluitingen uit de eerste helft van de negentiende eeuw. Een uit wit parelmoer gesneden kruisafneming van iets later datum kent juist geen enkele bescheidenheid. Het slot van dit bijbeltje ziet eruit als een wilde broche. Het is een van de weinige versieringen in goud, zilver oogt doorgaans toch wat ingetogener.

Sinds in de zeventiende eeuw de bijbel bij protestanten een dagelijks goed werd zijn er vele fraai bewerkt, al is het vakmanschap vaak wat boers. Mensen hebben geld gespendeerd om hun relatie met het boek duidelijk te maken. Toch blijft op deze expositie hun persoonlijkheid op de achtergrond. Hij verdwijnt in de indirecte uiting die de keuze voor een versiering is. Wellicht omdat het iets dubbels houdt een boek dat van zichzelf al heilig is, nog mooier te willen maken.

De ambachtsman is wel overal aanwezig op Zondags Zilver, maar pas daarachter ontwaar je iets van de durf en de mentaliteit van de eigenaren. Die mensen verschijnen veel scherper in de opdrachten op de eerste bladzijde van de bijbels, waarvan er helaas maar een paar te zien zijn op de expositie. Het sterkst voel je hun persoonlijkheid in de bladwijzers waarvan er eveneens slechts enkele in de vitrines liggen. De bijbel zelf is niet de plaats om het gemoed al te luid te laten spreken.

Tentoonstelling: Zondags Zilver, drie eeuwen versierde kerkboekjes. T/m 5 juni in Bijbels Museum, Herengracht 366, Amsterdam. Inl.: 020-624 2436, www.bijbelsmuseum.nl