Raadsverkiezing wordt generale repetitie 2007

Hoewel het morgen gaat om lokale verkiezingen, staat er landelijk veel op het spel. Ook de campagnes van de politieke partijen richten zich meer op 2007 dan op de gemeenteraad.

Lokale verkiezingen zijn het, maar zal de uitslag ook als zodanig geïnterpreteerd worden? De grote vraag is hoe de coalitiepartijen bij het voorspelde verlies in de raadsverkiezingen van morgen zich landelijk zullen gaan gedragen.

De meeste aandacht gaat wat dat betreft uit naar de VVD. Alom wordt er vanuit gegaan dat bij een tegenvallende lokale verkiezingsuitslag de landelijke strijd om het leiderschap bij de liberalen zal losbreken. De huidige aanvoerder Jozias van Aartsen hoopte met steun van zijn vriend Hans Wiegel het pleit al vroegtijdig in zijn voordeel te beslechten, maar gokte verkeerd. Zowel Van Aartsen als vice-premier Gerrit Zalm (Financiën, VVD) moest dit weekend afstand nemen van Wiegels harde kritiek op coalitiepartner D66. Daarmee was de gedroomde klap van het kiezerskanon uit Diever in één keer tenietgedaan. Als de VVD morgen verliest, zorgt dat voor onrust in de partij en daarmee in de coalitie.

Maar ook D66 kan voor problemen zorgen. Als blijkt dat de partij in een aantal steden wordt weggevaagd, zal de profileringsdrang van de landelijke politici alleen maar toenemen. Het feit dat de D66'ers de nederlaag goeddeels aan zichzelf te wijten hebben (de ongeloofwaardige opstelling in de Afghanistan-crisis, het uiteindelijke vertrek van fractieleider Boris Dittrich) doet voor de sociaal-liberalen dan niet meer terzake: zichtbaar blijven, desnoods ten koste van anderen, wordt de komende veertien maanden cruciaal voor het lijfsbehoud.

Los van de landelijke gevolgen zijn de gemeenteraadsverkiezingen van 2006, anders dan die van 2002, echte tussenverkiezingen. De landelijke verkiezingen van 15 mei 2002 wierpen een duidelijke schaduw vooruit op de raadsverkiezingen van 6 maart 2002, vandaag precies vier jaar geleden. Maar de uitslag van morgenavond is nauwelijks te extrapoleren naar een landelijk beeld, daar is iedereen het over eens. De invloed van lokale partijen is daarvoor te groot. En de landelijke verkiezingen zijn nog zo ver weg (veertien maanden) dat de uitslag van morgen niets zegt over het stemgedrag van de kiezers dan.

De verwachting is algemeen dat de uitslag een slingerbeweging zal laten zien ten opzichte van vier jaar geleden. Toen verloren de zittende (paarse) partijen allemaal fors. De VVD leverde 156 van de in totaal 1.660 raadszetels in, de PvdA verloor er 231 van de 1.686 zetels en ook D66 leverde in (van 332 naar 278 zetels).

Winnaars in 2002 waren de lokale en leefbare partijen, die de grootste lokale stroming werden (gezamenlijk van 1.942 naar 2.521 zetels), en ook het CDA, dat traditioneel de grootste landelijk vertegenwoordigde lokale stroming is (van 2.066 naar 2.152 zetels).

De voorspelling voor 2006 is dat het CDA die positie dreigt kwijt te raken aan de PvdA. De leefbaren, die het nu zonder boegbeeld Pim Fortuyn moeten doen, zullen fors inleveren.

Meer nog dan de uitslag van morgenavond is de huidige campagne een generale repetitie voor de landelijke politici. Hoe staan hun partijen ervoor, hoe reageert de achterban op de kopstukken en hoe verlopen de campagnes?

CDA en PvdA kunnen wat dat betreft redelijk tevreden zijn. De beide partijen hebben lokaal hun achterbannen goed weten te bereiken en hebben goedgeïnformeerde en soepel draaiende campagneteams, waar weinig misging.

Verkiezingen VVD heeft veel kansen verspeeld

De VVD heeft een groot probleem: de strubbelingen in de campagne over de onroerendezaakbelasting en het weken voorbereide, maar faliekant mislukte optreden van Wiegel afgelopen vrijdag laten een rommelige indruk achter.

Ook de campagne verschilde de afgelopen weken nogal van die van 2002. Destijds had Nederland een periode van ongekende economische groei meegemaakt en de campagnethema's waren dan ook niet gekoppeld aan economie en inkomen. Wachtlijsten in de zorg, veiligheid, en bureaucratie domineerden in 2002. Nu, na bijna vier jaar hervormingskabinet Balkenende, is de economie weer helemaal terug als thema. Met name de linkse oppositie liet geen gelegenheid voorbij gaan om te benadrukken dat er onder Balkenende weer armoede is ontstaan in Nederland. Bos omarmde de voedselbanken en Halsema presenteerde gisteren nog een vergelijking tussen haar Linkse Lente en de Rechtse Winter van het kabinet Balkenende.

De veiligheid staat nog steeds hoog op de politieke actie-agenda, maar anders dan in 2002 is dat niet het monopolie meer van rechts. Na de moorden op Fortuyn en Van Gogh en de aandacht voor terreurbestrijding als gevolg van terreuraanslagen in New York, Madrid en London heeft ook links het thema veiligheid omarmd. Volgens oud-PvdA-voorzitter Felix Rottenberg verschilden de Amsterdamse PvdA'ers Cohen (in het Radio 1 Journaal) en Aboutaleb (in het televisieprogramma Buitenhof) alleen in toon van hun Rotterdamse evenknieën Opstelten (VVD) en Pastors (Leefbaar Rotterdam) op het gebied van veiligheid en integratie.

Premier Balkenende, die zich het oppositionele geklaag over de armoede formeel niet aantrekt en blijft hameren op de noodzaak van hervormen, deed gisteren op de valreep nog een toezegging. In Buitenhof beloofde hij dat de zorgtoeslag, bedoeld om de gestegen zorgkosten als gevolg van het nieuwe stelsel, niet verlaagd zal worden. En dat terwijl burgers toch minder kwijt zijn aan de zorgkosten dan geraamd. Minister Gerrit Zalm (Financiën, VVD) haastte zich te zeggen dat Balkenendes 'campagnestunt' de schuld van de oppositie was: Wouter Bos had immers zelf zaterdag om deze tegemoetkoming gevraagd.

De aanwezigheid van landelijke politici in de campagne zorgde ook deze keer weer voor veel commentaar. Maurice de Hond peilde dat 46 procent van de bevolking vond dat landelijke politici zich niet met de lokale verkiezingen moesten bemoeien, maar dat leek, zeker de laatste campagneweek, aan dovemansoren gericht. Het CDA had als thema formeel 'lokaal staat centraal', maar dagelijks werden prominente landelijke CDA'ers ingezet om de landelijke pers van 'nieuws' te voorzien in een Keek op de Dag. De VVD koos al vanaf het begin voor de landelijke media om de boodschap te verkondigen en probeerde niet eens een brug te slaan met lokaal. Ook de campagnespotjes van de VVD richten zich volledig op de landelijke PvdA (het inmiddels beroemde 'Roos wil niet kiezen'-animatiefilmpje met het heen en weer wiegende roosje). De PvdA mengde zich met landelijk politici ook nadrukkelijk in de lokale campagne. Bos' motto was: landelijk ondersteunt nu lokaal, en lokaal moet dan in 2007 landelijk ondersteunen. De onderwerpen die de PvdA aansneed hadden ook allemaal een link met lokale kwesties.

De meeste ogen zullen morgenavond gericht zijn op battleground Rotterdam. Daar voltrok zich in 2002 een revolutie die de voorbode was van een landelijke trend. Als daar de bestuurlijke verhoudingen enigszins terugkeren naar het niveau van voor 2002, zal dat voor de landelijke partijen een strohalm zijn tot mei 2007.

    • Egbert Kalse