'Ik boer alleen als ik de baas ben'

Zuid-Afrika onteigent boerenland dat nog steeds voor meer dan tachtig procent in handen is van blanken. 'Kom twee maanden nadat deze boerderij is overgenomen maar kijken wat er met mijn land is gebeurd.'

Jan Christians wacht voor zijn huis in Richtersveld tot de Zuid-Afrikaanse Landcommissie hem laat terugkeren naar de landbouwgrond in Alexandra Bay van waar hij door het blanke apartheidsregime werd verdreven. Foto AP Onteigening Apartheid Segregatie Blank en Zwart Jan Christians outside his home in the Richtersveld area in the North Western Cape Provice, South Africa, March 2005 where the locals live as they await the outcome of a lands claim action in nearby Alexandra Bay. The Commission on Restitution of Land Rights said Thursday Sept. 22, 2005, in Pretoria, South Africa, , that the government must speed up land reform or face chaos, as it moved to seize land for the first time from a white commercial farmer. (AP Photo/Mujahid Safodien) Associated Press

De blanke boer is zo boos dat hij rood ziet als de morgenstond. 'Ik ben hier de baas op de boerderij en niemand anders', vloekt Piet Jacobs, eigenaar van drieduizend hectaren zompig maïsland in Ventersdorp, in het noordwesten van Zuid-Afrika. 'Ik heb geen trek in bezoek. Oprotten dus.' Het hek voor zijn boerderij 'Uitkijk' slaat dicht met een knal.

De spanning bij Jacobs is begrijpelijk. Vanochtend krijgt hij bezoek van ambtenaren die onder boeren in Zuid-Afrika het meest gevreesd zijn. Daar heeft hij liever geen pottenkijkers bij. Twee medewerkers van de Landcommissie willen weten of hij bereid is zijn boerderij aan de regering te verkopen. Zijn land is geclaimd door een van de duizenden zwarte families die voorheen door het blanke apartheidsregime werden verdreven.

Jacobs is een van de boeren die bij het ministerie van Landbouw te boek staan als 'de treuzelaars'. Al tien jaar wordt er onderhandeld over zijn boerderij. Al tien jaar is Jacobs' vraagprijs drie maal zo hoog als wat de regering wil betalen. De onderhandelingen hebben zo lang geduurd dat de boerderij bovenaan de lijst staat voor onteigening.

Dat is een woord dat de Zuid-Afrikaanse regering tot voor kort niet hardop durfde uit te spreken. Het deed te veel denken aan Zimbabwe, waar vijfduizend blanken van hun land werden gejaagd, zonder compensatie. Blanken in Zuid-Afrika beheren nog altijd meer dan tachtig procent van het bebouwbare land. Twaalf jaar na het einde van de apartheid is minder dan vier procent daarvan teruggegeven. Onteigening is de enige uitweg om de impasse te doorbreken, denkt de regering nu. Eén boer is inmiddels onteigend. Tientallen anderen krijgen deze maand ambtenaren op bezoek.

De twee die bij Jacobs voor de deur staan, proberen tevergeefs de sfeer aangenaam te houden. 'Meneer Jacobs', zegt Japhter Semenya als alle bezoek eindelijk rond de tafel zit met een glaasje prik, 'de regering wil niet zomaar uw land afpakken. Laten we eerst eens praten.'

Maar Jacobs hoort hem niet. Terwijl de ambtenaar spreekt, houdt de boer zijn vlammende ogen gericht op het opgezette bovenlijf van een kudu dat boven zijn televisie hangt. 'Tien jaar lang sta ik al stil door de landclaim', onderbreekt hij Semenya. 'Tien jaar lang doen de ambtenaren niets. Tien jaar lang kan ik geen leningen bij de bank afsluiten. Ik kan geen kippenrennen bouwen, ik kan mijn irrigatiesysteem niet repareren. En nu moet ik nota bene in de krant lezen dat ik zal worden onteigend.'

Wie heeft er schuld aan de trage landhervormingen in Zuid-Afrika? De boeren die te veel voor hun land vragen? Of de bureaucraten in Pretoria die te lang doen over het afhandelen van de landclaim? Volgens het hoofd van de Landcommissie in Pretoria, Tozi Gwanya, is er veel kostbare tijd verspild. 'We moeten nu afrekenen met het ongenoegen onder de landlozen', zegt hij. 'We willen alle landclaims hebben afgehandeld voor eind 2008. We kunnen niet nog langer onderhandelen met boeren die beweren dat de claim op hun land ongeldig is of die meer geld willen voor hun land.'

De ANC-regering zit in een pijnlijke spagaat. Het land wil een aantrekkelijke bestemming blijven voor buitenlandse investeerders, die in buurland Zimbabwe gillend op de vlucht sloegen. Eerlijke compensatie van de boeren is daarom belangrijk. Maar de regering voelt ook het ongeduld van de groeiende werkloze massa (40 procent) in de steden en op het platteland. Hun frustraties over het uitblijven van een beter leven zijn een gevaarlijke inspiratie voor de populisten binnen de regeringspartij en de oppositie.

Als je geen land hebt, ben je geen volwaardig mens. Zo ziet Abrahim Phiri dat althans. De familie van Phiri zegt in de jaren zestig door het apartheidsregime van de boerderij Uitkijk te zijn verjaagd. 'Meneer Jacobs moet niet zo egoïstisch zijn. We zijn op dit land geboren. We willen het terug.'

Uitkijk bestond uit zeven boerderijen toen de Phiri's hier werden verjaagd. Twee ervan zijn eind 2003 al door de regering opgekocht en overgedragen aan de zwarte boeren. De Phiri's hebben er nog niet veel van gemaakt. Het jonge neefje uit Johannesburg rookt jointjes op een vergeeld matras dat midden in de huiskamer van de lege boerenhoeve ligt. De ramen zijn ingeslagen. Het water is afgesloten. En tussen de maïskolven groeit onkruid. 'Het regent gewoon te veel', excuseert Abraham Phiri zich. 'Als je de ene dag het onkruid wiedt, staat het er de volgende dag weer.'

De verwaarlozing van het land is volgens Phiri de schuld van de regering. Ze moeten hem tractoren geven en combines net zoals Jacobs die in zijn schuur heeft staan 'Dan moet je eens kijken hoe het er hier straks uitziet.'

Het succes van de landhervormingen hangt niet alleen af van de moeizame onderhandelingen tussen de regering en de blanke boer. Maar ook van wat er gebeurt nadat het land is overgedragen. Onderzoek van de Universiteit van Pretoria laat zien dat 44 procent van het land dat van blanke boeren is afgenomen en is herverdeeld 'in verval is' of 'niets produceert'. De redenen daarvoor lopen uiteen. Van gebrek aan ervaring en kapitaal tot ruzie tussen de nieuwe landeigenaren. Volgens onderzoeker Ruth Hall van de Landbouwfaculteit van de Universiteit van de WestKaap (UWC) is de steun tot nu toe 'meer dan ontoereikend'. 'Veel boerderijen die worden overgedragen waren al jaren niet rendabel meer. Het is ook land dat eerst door één boer werd gebruikt en nu ineens bewoond wordt door grote groepen mensen.'

'Kom twee maanden nadat deze boerderij is overgenomen maar kijken wat er met mijn land is gebeurd', waarschuwt Piet Jacobs de ambtenaren van de Landcommissie. 'Ik moet mijn land overdragen aan mensen die er geen donder om geven. Waarom?'

De regering hoopt blanke boeren zover te krijgen hun vaardigheden met de nieuwe landeigenaren te delen. 'Zou u wat voelen voor samenwerking met de mensen die uw land hebben geclaimd?', probeert de ambtenaar. Jacobs kijkt alsof hij niet goed wordt. 'Nooit', zegt hij. 'Ik boer alleen als ik de baas kan zijn. Dit land is mijn leven.' De ambtenaar wil nog wat zeggen, maar slikt zijn woorden in. Het is al laat en hij moet nog terug naar Pretoria om verslag uit te brengen. 'U hoort nog van ons.'