Een buitengewoon heftige 'Johannes'

In twee weken werd een nieuwe generatie Nederlandse Passion-zangers vertrouwd gemaakt met de dramatische Bach-stijl van Kurt Equiluz, een legendarische Evangelist.

Equiluz: 'Elk woord van Pilatus met grote nadruk!' Foto Evelyne Jacq Europa, Nederland,Utrecht, 02-03-2006 Dirigent en zanger kurt Equiluz geeft een masterclass en dirigeert 'Johannes passion' van J. S. Bach. Foto: Evelyne Jacq Jacq, Evelyne

'Hééé, jààà', schreeuwt Kurt Equiluz door de Utrechtse Leeuwenberghkerk vanachter zijn dirigentenlessenaar tijdens een repetitie van Bachs Johannes Passion. Equiluz, 76 en een van de beroemdste Bachzangers van de vorige eeuw, opereert als dirigent op bijzonder krachtdadige wijze. Hij loopt telkens heen en weer, hij vuurt voortdurend aan, maar hij is selectief in zijn drift. Ondanks de kleine bezetting klinkt alles zeer luid. Foutjes en ongelijkheden deren hem niet, maar wel een slappe noot of een wat kabbelende zin van de Evangelist. 'En elk woord van Pilatus moet grote nadruk krijgen!'

Kurt Equiluz werkt twee weken lang met een barokorkestje van Utrechtse conservatoriumleerlingen en zestien jonge professionele zangers aan een Johannes Passion die nog drie keer in Amsterdam en Utrecht is te horen. De zangers zijn leden van het Nederlands Kamerkoor, Cappella Amsterdam en het Groot Omroepkoor. Ze wisselen af als solisten en koorleden in deze uitvoering met een buitengewoon heftige dramatiek. Diezelfde indringende betrokkenheid had de tenor Equiluz toen hij met zijn pregnante stemgeluid zelf nog optrad als Evangelist.

Ook na de repetitie blijkt de joviale Equiluz niets kwijt van zijn strenge ambities. 'Ik ben een gelovig katholiek en in deze Passionen over het lijden van Christus gaf ik me altijd volledig. Het moest iedere keer ook weer anders, het mocht nooit routine worden. En ook hier is iedereen graag tot alles bereid.'

De Oostenrijker Equiluz is legendarisch en heeft in Bach een vrijwel ongeëvenaarde ervaring. Alleen al in Nederland werkte hij tussen 1972 en 1993 honderdzeventien keer mee aan uitvoeringen van de Matthäus Passion en de Johannes Passion bij het Concertgebouworkest en de Nederlandse Bachvereniging. Zijn discografie is enorm. Zo zong hij talloze malen mee op de eerste complete plaatopnamen van Bachs cantates, gedirigeerd door Nikolaus Harnoncourt en Gustav Leonhardt.

De carrière van Equiluz is lang en wordt gekenmerkt door grote getallen. Hij zingt al 67 jaar, sinds hij als negenjarige begon bij de Wiener Sängerknaben. Nadat hij na enkele gewonnen zangconcoursen in 1957 voor het eerst als solist zong bij de Weense Staatsopera, was hij daar te horen in 69 rollen. Scaramuccio in Strauss' Ariadne auf Naxos zong hij 123 keer, de rol van Don Curzio in Mozarts Le nozze di Figaro zelfs 154 maal. 'Dat was mijn beroep. Maar nadat ik stopte met zingen, wil ik graag af en toe barokmuziek dirigeren.'

Over de omvang en intensiteit van de Nederlandse passie-traditie is Equiluz ook na vierendertig jaar nog altijd verbaasd. 'Toen ik hier in 1972 voor het eerst kwam zag ik overal affiches voor de Matthäus Passion, voor allemaal verschillende uitvoeringen! En nog steeds zijn er hier zóveel. Veel, heel veel meer dan in andere landen.'

Vanaf zijn optreden als Evangelist in de eerste 'authentieke' Matthäus Passion, die Nikolaus Harnoncourt in 1976 bij het Concertgebouworkest leidde, vervulde Equiluz met zijn sterk geprofileerde optreden een sleutelrol in de vernieuwing van de Nederlandse Matthäus-traditie. Equiluz herinnert zich ook nog goed hoe demonstratief Harnoncourt de tweekorigheid van de Matthäus benadrukte door de kleine koren extreem links en rechts te plaatsen. 'Daartussen was helemaal niets, een groot gapend gat. En ook elk koor had een eigen solistenensemble, het was een luxe-bezetting.

'Voor mij was het niet zo'n verandering, want ik zong al jaren bij Harnoncourt op mijn eigen wijze en interpreteerde de recitatieven van de Evangelist als vanzelf vanuit de spreektekst met veel expressie. Iedereen was daarover altijd tevreden. Ik heb als Evangelist overal gezongen, ook in Zuid-Amerika en in Japan, maar verreweg het meest in Nederland.'

Johannes Passion o.l.v. Kurt Equiluz: 10/3 20.15 uur Noorderkerk Amsterdam. Res.: www.noorderkerkconcerten.nl; 11/3 20.15 uur en 12/3 15uur Leeuwenberghkerk Utrecht. Res.: www.tettix.nl