Nederland is onvoldoende voorbereid op een pandemie. Overheid, vertrouw meer op de burger

Geef heldere informatie over waarom en wanneer de burgers wat moeten doen. Dat is de beste garantie tegen het uitbreken van 'paniek' op het moment dat een pandemie dreigt toe te slaan.

Tekening Milo Milo

Wat gebeurt er eigenlijk in Nederland als de gevreesde grieppandemie zal uitbreken? Er zal paniek uitbreken. Mensen zullen massaal individueel gaan handelen om daarmee hun eigen veiligheid te garanderen. Iedereen gaat hamsteren, er komt een run op schaarse medische middelen en voorzieningen. Velen zullen bij een uitbraak het zekere voor het onzekere nemen en massaal thuisblijven. Voor de economie en voor de vitale dienstverlening is dat een ramp in de ramp. En dan: zelfs als bij een pandemie iedereen bereid is naar de overheid te luisteren - dezelfde overheid die tot dan toe vooral aangaf dat er geen gevaar is - dan zal de overheid nog niet voorbereid zijn op de vele zieken die er op het piekmoment zullen zijn. Zonder betere voorbereiding zullen vitale sectoren als het vervoer, de nutsvoorziening en de voedselproductie stilvallen.

Zover is het gelukkig nog niet en zover zal het wellicht ook niet komen. Maar dat de vogelgriep Nederland treft, is alleen nog een kwestie van tijd. Daarom is een ophokplicht van kracht en rijden de inspecteurs van de AID nu rond om dwarse hobbyisten te dwingen een afdak boven hun hobbypluimvee aan te leggen. Sinds midden vorige week weten we dat deze hobbyisten binnenkort hun pluimvee mogen inenten. Intussen heeft de minister van VWS aan de Tweede Kamer laten weten dat we zo'n drie miljoen doses Tamiflu in voorraad hebben om een eventuele pandemie van een menselijke variant van de vogelgriep te kunnen beheersen. Volgens de minister is er 'op dit moment geen aanleiding tot aanvullende maatregelen op het terrein van de volksgezondheid of tot aanpassingen van de draaiboeken'. Experts van het ministerie wijzen op het verschil tussen de beschikbaarheid van antibiotica nu en in 1918 toen de Spaanse griep huishield en miljoenen slachtoffers maakte.

In Nederland domineert een puur technisch perspectief: met organisatorische maatregelen moet de vogelgriep te beheersen zijn. Dat zal echter onvoldoende zijn om een pandemie het hoofd te bieden. Bij alle grote rampen blijkt dat technische en organisatorische plannen op essentiële momenten tekortschieten. Eigen initiatief van burgers en hulpverleners blijkt dan telkens weer noodzakelijk om de ramp te beheersen. Maar dat eigen initiatief kan alleen functioneel zijn als de betrokkenen goed geïnformeerd zijn. De minister van Binnenlandse Zaken heeft zelf in een brief van 7 januari over een zijdelings verwant thema - namelijk de toekomst van het sirenenetwerk in Nederland - benadrukt dat meer aandacht moet worden besteed aan communicatie met de bevolking over verstoringen en calamiteiten. En de publiekscampagne over de terrorismedreiging wijst in dezelfde richting.

Maar in Nederland zijn we momenteel niet goed over de vogelgriep en de mogelijke gevolgen daarvan geïnformeerd. Hebben we van de overheid in de afgelopen maanden een helder verhaal te horen gekregen over de risico's en gevaren van vogelgriep? Wie weet hoe te handelen als we morgen met een vogelgriepdode in Nederland geconfronteerd worden, laat staan als er na enige tijd een grieppandemie uitbreekt? Wie weet wat het cruciale verschil tussen die beide situaties is? Een belangrijke reden voor de afwezigheid van gerichte publieksvoorlichting en communicatie is de angst om de burgers onnodig angstig te maken. Roel Coutinho, directeur infectiebestrijding van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, bevestigde dit onlangs in deze krant (27 februari). Hij voegt er een aantal informatieve overwegingen aan toe, maar dat is iets heel anders dan systematische en interactieve informatievoorziening aan de bevolking. Uit recent onderzoek, in opdracht van LNV en Binnenlandse Zaken uitgevoerd, blijkt intussen dat velen vooral bezorgd zijn over de eigen gezondheid en die van hun naasten. Is dat irrationele angst of een rationele wens mogelijke risico's en gevaren te kunnen wegen?

Het is begrijpelijk dat de overheid een probleem heeft met een vroegtijdige communicatie met de bevolking. Maar een ijzeren wet van het communiceren en waarschuwen voor ernstig onheil is: doe het tijdig; geef heldere informatie over waarom en wanneer de burgers wat moeten doen. Dat blijft de beste garantie tegen het uitbreken van 'paniek' op het moment dat een pandemie dreigt uit te breken.

Maar wat doet de overheid? Zij vergeet de burger en richt zich op het bedrijfsleven. In antwoord op Kamervragen schreef de minister van VWS dat in het geval van een pandemie 'bedrijven [] prioriteiten moeten stellen om hun kerntaken uit te kunnen blijven voeren. Veel bedrijven hebben plannen liggen voor calamiteiten en de verantwoordelijkheid hiervoor ligt ook in eerste instantie bij de bedrijven zelf.' De minister geeft hiermee aan dat hij van het bedrijfsleven het nodige verwacht als de vogelgriep werkelijk muteert tot een menselijke variant. Maar waarom wel het bedrijfsleven op de prioriteiten gewezen, en de bevolking niet? Het is noodzakelijk dat de rijksoverheid op korte termijn de bevolking actief inlicht over de risico's en gevaren van vogelgriep en over de gewenste acties van burgers op het moment dat een pandemie uitbreekt.

Directeur sector crisis en veiligheid bij het COT Instituut voor Veiligheids- en Crisismanagement.