Naakt aan de dijk

De hervormde gemeente van Gameren, die weigert zich aan te sluiten bij de Protestantse Kerk in Nederland (PKN), moet dinsdag voor de rechter in Arnhem verschijnen. De PKN eist het kerkgebouw in Gameren, de pastorie en 70 hectare land op.

Boven de deur van de kerkzaal hangt een houten bord met een vriendelijk verzoek aan vrouwen en meisjes om alleen met hoed op naar binnen te gaan. Allemaal houden ze zich daaraan, met vrijwel uitsluitend zwarte hoofddeksels. Behalve enkele alpinopetjes, zijn er hier en daar ook hoeden die op een catwalk niet zouden misstaan. Bijna driehonderd mensen hebben zich deze donkere avond in februari naar de hervormde kerk van Gameren begeven. De kerkklok roept de bewoners van dit dijkdorp in de Bommelerwaard niet alleen op zondag, maar ook op woensdagavond hun huizen uit. In het winterseizoen wordt elke veertien dagen een bijbellezing gehouden. En die onderscheidt zich, volgens kerkvoogd P. Baijense, vrijwel niet van de twee reguliere zondagse diensten.

Hoewel het achthoekige gebouw pas in 1954 in gebruik werd genomen - de oude kerk werd in 1944 in puin geschoten - ademt het eeuwen kerkgeschiedenis. In de hal hangt een lange lijst predikanten die Gameren sinds de Reformatie dienden. De eerste was A. Huysingius, in 1642 uit Meerkerk gekomen en in 1649 naar Deurne vertrokken. De laatste is de huidige predikant, ds. A.C. Rijken, in 1997 uit Houten gekomen. Hij gaat vanavond voor. Precies op tijd komen de leden van de kerkenraad, de kerkvoogdij en de predikant binnen. Als de predikant onderaan de preekstoel staat voor het stille gebed, slaat de klok half acht.

De brandende vraag in Gameren is hoelang de gelovigen hun kerk nog kunnen gebruiken. Toen de Nederlandse Hervormde Kerk op 1 mei 2004 fuseerde met de Gereformeerde Kerken en de Evangelisch Lutherse Kerk tot de Protestantse Kerk in Nederland (PKN), wilde het meest behoudende deel van de hervormde gelovigen niet mee. Zij konden zich niet vinden in de nieuwe kerk met belijdenisgeschriften uit verschillende tradities. Inmiddels hebben zij zich verenigd in de Hersteld Nederlandse Hervormde Kerk, die nu zo'n 60.000 leden telt met in totaal 117 gemeentes en zeventig predikanten. In tal van plaatsen, ook in Gameren, besloten hele hervormde gemeentes zich te voegen bij de hersteld hervormden, waarbij ze gebruik bleven maken van hun eigen kerkgebouw en andere bezittingen.

Op dinsdag 7 maart moeten de kerkbestuurders van Gameren voor de rechtbank in Arnhem verschijnen, waar van hen zal worden geëist dat ze al hun bezittingen - waaronder een kerkgebouw, een historische pastorie en zeventig hectare land - overdragen aan de PKN ter plaatse. 'Als regel heeft de rechter veertien dagen nodig voor zijn uitspraak. De kans bestaat dat we Pasen niet in deze kerk kunnen vieren', aldus kerkvoogd Baijense.

Zo min mogelijk stampij

De synode, de hoogste kerkelijke vergadering, van de PKN zag deze problemen aankomen en stelde al voor de fusie van de drie kerken een Commissie Bijzondere Zorg (CBZ) in. Die kreeg als eerste taak zoveel mogelijk aarzelende gemeentes binnenboord te houden. Als dat niet lukte en de gemeente in tweeën brak, hielp de commissie bij de doorstart van dat deel dat wel met de protestantse kerk mee ging. 'Bij zo'n tien gemeentes zijn we daarin nog niet geslaagd', aldus ds. G.J. Wisgerhof, voorzitter van de commissie, in het PKN-dienstencentrum in de Utrechtse wijk Oog in Al. 'Verder moet de commissie mensen die niet meegaan met de PKN helpen om hun eigen kerkelijk leven voort te zetten. We willen de drama's van de negentiende eeuw, de Afscheiding van 1834 en de Doleantie van 1886, niet herhalen.'

De verhoudingen binnen de kerk zijn nu duidelijk, vindt ds. Wisgerhof: 'Op 1 mei 2004 ontstond de PKN. Maar sommigen zetten de hervormde gemeente ter plaatse zelfstandig voort. Ze vinden dat ze recht hebben op de gebouwen, de preekplaats, andere bezittingen, de ledenadministratie. Dat botst met het kerkrecht, dat bepaalt dat een gemeente niet weg kan uit het kerkverband. Leden kunnen individueel uit de kerk stappen, ambtsdragers kunnen weg, maar daarmee wordt de gemeente als zodanig niet opgeheven. In het kerkrecht zijn voorzieningen getroffen voor het geval een plaatselijke gemeente haar leden en ambtsdragers kwijtraakt. Dan beslist de classis (regionale kerkvergadering) wie plaatselijk de beslissingen neemt, wie de sleutels in handen krijgt.'

Ook Gameren valt onder deze regels. Omdat de hervormde gemeente daar niet bereid is tot overdracht van de kerkelijke goederen aan de PKN, is ze nu voor de rechter in Arnhem gedaagd. Net als de hersteld hervormde gemeente in Montfoort, die zich op 9 maart voor de rechtbank in Utrecht moet verantwoorden.

Dat de PKN de gemeente van Gameren nu heeft gedaagd bevreemdt kerkvoogd Baijense: 'De hervormden die zich niet thuisvoelen bij de stijl en de sfeer van de 'zware' hervormden in Gameren, zijn in de loop der jaren allang vertrokken naar de buurdorpen Bruchem, Kerkwijk en Well-Ammerzoden. Als er nu een PKN-gemeente in Gameren zou komen, dan keren die mensen heus niet terug. Maar een paar mensen in onze gemeente hebben laten weten dat ze wel aansluiting bij de PKN willen, maar zij ijveren daar niet voor. Zij hebben zelfs uitdrukkelijk verklaard zich niet tegen onze gemeente te zullen keren. Predikant, kerkenraad en kerkvoogdij zijn unaniem: we treden niet tot de PKN toe. Door de PKN is nu een nieuwe kerkenraad voor Gameren benoemd. Die raad bestaat uit drie leden van wie er twee uit Geldermalsen komen. Zij hebben geen enkele affiniteit met het geestelijke klimaat van Gameren. Van de derde weten we zelfs de naam niet.'

Baijense begrijpt ook de haast van de PKN niet: 'Waarom kiest men voor een kort geding, een juridische stap die alleen in spoedgevallen wordt gezet? Waarom wacht men de aangespannen bodemprocedure niet af? De PKN bestaat al bijna twee jaar en nu heeft men opeens haast. We hebben van onze kant geprobeerd zo min mogelijk stampij te veroorzaken, emoties zijn zoveel mogelijk vermeden. Als de rechter de PKN nu gelijk geeft, dan staan wij op straat en zijn we de oude pastorie en veel grondbezit kwijt. Vooral die grond is in een glastuinbouwgebied als de Bommelerwaard een rijk bezit. Een PKN-gemeente zal het hier dan ook lang kunnen uithouden, zelfs als de kerk leeg staat en de collecte-opbrengsten nihil zijn.' Baijense acht het niet ondenkbaar dat de PKN het bezit van Gameren op den duur te gelde wil maken voor andere, meer armlastige PKN-gemeenten.

Lunteren

Niet overal leidt de scheiding der hervormde geesten tot problemen. De hersteld hervormden in Numansdorp hebben in harmonie afscheid genomen van de PKN, vertelt scriba A. Verbaas van de kerkraad in Numansdorp. Hun kerkgebouw stond op naam van de plaatselijke evangelisatievereniging Elim en viel buiten de zeggenschap van de PKN. Omdat de gemeente kon aantonen dat ze in overgrote meerderheid niet was meegegaan met de PKN, kreeg ze ook de pastorie mee. Over de details van de overdracht van de pastorie wil Verbaas niets zeggen. In elk geval kan dominee A. de Groot in zijn huis blijven. In Vianen staat een soortgelijke regeling op stapel voor overdracht van het gebouw Ebenhaëzer. In sommige plaatsen op de Veluwe, zoals in Harskamp en Elspeet, zijn afspraken gemaakt over voorlopig gezamenlijk gebruik van de kerkgebouwen.

Een geval apart is Lunteren. Hervormden en hersteld hervormden hebben daar overeenstemming bereikt. Scriba H. van As van de hersteld hervormden: 'De twee kerkenraden hebben met elkaar gepraat, zonder dat de landelijke Commissie Bijzondere Zorg er direct bij betrokken werd. Ideologisch bestaan er geen grote verschillen tussen degenen die met de PKN zijn meegegaan en de hersteld hervormden. We wilden het onderling regelen zonder dat de rechter er aan te pas zou komen. De kerkenraden vroegen in een gezamenlijke brief alle hervormden aan te geven of ze met de PKN mee wilden. Het resultaat was dat 1200 dat wel wilden en 1800 niet; 800 anderen reageerden niet. De regeling die we hebben bedacht kreeg de steun van alle gemeenteleden. Het komt erop neer dat de Oude Kerk naar de PKN gaat en de Bethelkerk naar de hersteld hervormden. Van de drie pastorieën gaan er twee naar de hersteld hervormden en één naar de PKN.'

De Commissie Bijzondere Zorg en de kleine synode van de PKN moeten deze regeling nog goedkeuren. De verwachting is nu dat er eind deze maand meer helderheid komt. De afspraken van Lunteren worden door kerkelijk betrokkenen als een testcase beschouwd, met mogelijk gevolgen voor andere gemeentes.

'We vragen ons af wanneer wij aan de beurt zijn', zegt ds. D. Heemskerk, voorzitter van de synode van de Hersteld Nederlandse Hervormde Kerk en predikant in het Betuwse Opheusden. 'De Commissie Bijzondere Zorg probeert ook onze gemeente in de greep te krijgen. Wij zetten hier gewoon het hervormde kerkelijk leven voort. Zoals de synode van de hersteld hervormden heeft aanbevolen, hebben wij als kerkeraad en kerkvoogden unaniem besloten niet te inventariseren wie wel en wie niet bij de PKN wil. Als we dat wel doen, geven we de CBZ een breekijzer in handen. Ze kan dan namens de PKN onze bezittingen opeisen, waaronder de uit de Middeleeuwen daterende kerk. Als we die kerk aan een rechthebbende zouden moeten overdragen, zou de paus in Rome er meer aanspraak op kunnen maken.' Zelfs als de PKN formeel in haar recht staat, mag die kerk toch niet zo met plaatselijke gemeentes omgaan, vindt Heemskerk. 'Hier is geen sprake meer van redelijkheid. Bij een echtscheiding valt toch ook niet alles toe aan de man of de vrouw. Er zijn nu regelingen gemaakt die hele gemeentes naakt aan de dijk hebben gezet. Dat is gebeurd in Kesteren en in Katwijk. En dat kan binnenkort in Gameren, maar ook in Opheusden gebeuren.'