Kinderen én chimps helpen belangeloos een ander in nood

Kinderen van anderhalf jaar én jonge chimpansees van drie jaar zijn allebei snel geneigd om een volwassen mens te helpen. De mensenkinderen doen dat in een veel verschillende omstandigheden: iets aangeven, een obstakel uit de weg helpen, iets op de juiste plek leggen.

De chimpansees, die aan vergelijkbare experimenten als de kinderen werden onderworpen, hielpen alleen maar bij het aanreiken. Dat ze in de andere door de onderzoekers geënsceneerde situaties geen hulp boden, ligt waarschijnlijk aan het feit dat die moeilijker te doorgronden waren, zo schrijven de onderzoekers Felix Warneken en Michael Tomasello in hun rapportage in Science (3 maart).

Belangrijk aan dit uitzonderlijke onderzoek, waarbij chimps en mensen aan hetzelfde experiment worden onderworpen, is niet dat de mensenkinderen misschien wat slimmer waren, maar dat de mensapen dezelfde neiging hadden om een ander (in hun geval niet eens een soortgenoot) te helpen. Het belangeloos helpen van anderen geldt namelijk als een typische menselijke neiging. Niet alleen vergt het een voor dieren ongewoon altruïstisch instinct, de cognitieve eisen aan de helper zijn ook hoog. De helper moet namelijk doorzien wat het doel is van de ander. Beiden zijn nu vrij duidelijk bewezen, en door een onderzoeker - Tomasello - die niet bekend staat om zijn gemakkelijke en invoelende interpretaties van diergedrag.

Eerdere chimpansee-experimenten, zoals vorig jaar nog gerapporteerd in Nature (3 nov) gaven geen enkel altruïstisch gedrag te zien: het kon de chimps toen niks schelen of een ander ook voedsel kreeg als ze de hendel overhaalden van hun eigen voedselmachine. Maar Warneken en Tomasello merken op dat chimpansees erg wedijverig zijn als het om voedsel gaat. In hun experiment hoefden ze alleen een pen op te rapen en aan hun verzorger te geven die de pen (zogenaamd per ongeluk) had laten vallen en er niet meer bij kon.

Er waren wel verschillen tussen de experimenten met de mensapen en de mensenkinderen. De kinderen moesten iemand helpen die ze niet eerder hadden gezien, en die hen ook niet expliciet om hulp vroeg - al keek hij de kinderen wel vragend aan en liet hij ook duidelijk merken dat hij het erg vond dat hij niet bij zijn pen kon. (In de controle-experimenten deed hij dat allemaal niet en kreeg hij ook bijna geen hulp van de kinderen). Niet alleen was de 'hulpbehoevende' bij de chimps een zeer bekende verzorger van hen, ook was het gedrag van de drie chimpansees veel moeilijker te beheersen, schrijven de onderzoekers in Science. En dus moest de verzorger expliciet de aandacht van 'haar' apen op haar nood vestigen door hun namen te roepen, maar ze werden niet expliciet om hulp gevraagd en er ook niet om beloond. Tomasello en Warneken tekenen hier trouwens nog bij aan dat het niet uitgesloten is dat chimps nog eerder een mens zullen helpen dan een soortgenoot. Chimpansees zijn namelijk zeer competitieve dieren. De conclusie: het belangeloos helpen van anderen is een diepgewortelde eigenschap van chimpansees en mensen en gaat dus waarschijnlijk terug op hun gemeenschappelijke voorouder die ongeveer zes miljoen jaar geleden in Afrika leefde.

Dat chimpansees ook goed kunnen samenwerken - in feite een vorm van helpen met een duidelijk eigenbelang - blijkt deze week uit een onderzoek in dezelfde Science, waarbij Tomasello ook betrokken was. Chimpansees bleken in een ingenieus experiment heel goed in staat te bepalen of ze hulp nodig hadden bij het naar zich toe trekken van voedsel (dat ze dan samen opaten). Vervolgens bleek dat ze collega-chimps die niet erg handig waren, de volgende keer vervingen door veel handigere helpers.

Het was al wel bekend dat chimpansees samenwerken bij het jagen op aapjes en soms ook bij het vestigen van de macht in een groep (zoals in het beroemde onderzoek van Frans de Waal naar de samenwerking van Nikkie en Yeroen die samen de machtige Luit konden bedwingen). Maar het was nooit echt duidelijk of die samenwerking wees op een begrip van de situatie. Nu wel dus.

Oftewel: niet alleen belangeloos helpen maar ook soepele en bewuste samenwerking is geen uniek menselijke eigenschap maar gaat tenminste terug op de gemeenschappelijk voorouder van chimpansee en mens. Hendrik Spiering