Afghanistan in Utrecht

Op 7 maart zijn de verkiezingen voor de gemeenteraad. Lokale afdelingen van de regeringspartijen CDA, VVD en D66 hebben het zwaar, zeker als ze in de oppositie zitten. Laatste deel van een drieluik: hoe de ambities van D66 in Utrecht werden gefnuikt door Boris Dittrich.

D66-campagneleider Arjan Kleuver voert per riksja actie tegen een parkeergarage in het centrum van Utrecht Foto Rien Zilvold utrecht d 66 parkeergarag griftpark foto rien zilvold verkiezingen campagnes fietsen Zilvold, Rien

Als je in de politiek zegt dat je misschien gaat verliezen, heb je al verloren. Want kiezers, zeggen opiniepeilers, houden niet van verliezers. 'Vier of vijf zetels erbij', zegt de Utrechtse D66-lijsttrekker Alice van Rooij in het najaar van 2005. 'Dat moet kunnen.'

Ze voegt er meteen aan toe dat haar partij in Utrecht ook weinig te verliezen heeft. Sinds de vorige gemeenteraadsverkiezingen is zij het enige D66-raadslid. En er is veel te winnen. De grootste partij in Utrecht, Leefbaar Utrecht, zal op 7 maart bijna zeker zetels kwijtraken omdat dj Henk Westbroek niet meer meedoet. Hij wil alleen nog lijstduwer zijn.

'Als we twee zetels halen, hebben we ook verloren', zegt Alice van Rooij in het najaar. Ze vindt dat ze een fantastische club van jonge, enthousiaste mensen om zich heen heeft. 'Ons enige probleem is D66-landelijk.'

In opiniepeilingen staat D66 al jaren op een verlies van twee of drie zetels in de Tweede Kamer. Nu heeft D66 er zes. In het najaar, als de campagnes voor de gemeenteraadsverkiezingen bijna beginnen, vinden de lokale afdelingen dat D66 in het kabinet met CDA en VVD te onzichtbaar is. Ze klagen erover - ook in Utrecht. Het is hún kabinet niet.

Alice van Rooij (60), tot eind vorig jaar directeur van het COC, werd in oktober door de D66-leden in Utrecht gekozen als lijsttrekker. Tegenkandidaat Arjan Kleuver (35), rayonmanager bij een auto-importeur, kwam één stem te kort. Het debat op de avond van de lijsttrekkersverkiezing, zegt hij, ging zo: 'Het voorbeeld was een school die gebouwd zou gaan worden. Buurtbewoners waren ertegen omdat ze geen parkerende moeders in hun straat wilden hebben. Alice zei: 'Dan moeten we met de buurtbewoners praten.' Ik zei: 'We zijn een onderwijspartij. We gaan die school bouwen.''

Alice van Rooij kreeg de stemmen van oud-bestuurders en vroegere raadsleden van D66 en van de kandidaat-raadsleden uit de wijken Hoograven en Vleuten-De Meern, Patricia de Nijs en Gerda Oskam. Die vinden, net als Alice van Rooij, dat D66 een partij is die burgers laat meedenken en meebeslissen.

Arjan Kleuver werd gesteund door twintigers en dertigers die D66 een slome partij vinden als het er alleen om gaat dat burgers meer te zeggen krijgen. D66, zeggen ze, is een sociaal-liberale partij die staat voor individuele vrijheid. Ze hebben hun eigen debatclub, Club Politic. Ze sms'en, ze e-mailen, ze zitten in elkaars hyves. Maar ze snappen niet, zegt afdelingsvoorzitter Roelof van Netten, dat ze er op die verkiezingsavond allemaal hadden moeten zijn om op Arjan Kleuver te stemmen. De trein tussen Den Haag en Utrecht reed die avond niet, zegt kandidaat-gemeenteraadslid Jeroen Kreijkamp. Hij was er wel en hij stemde op Arjan Kleuver.

Het was heel spannend, zegt Alice van Rooij in oktober. 'Maar nu gaan we samen campagne voeren.' Arjan Kleuver werd campagnecoördinator.

Bij een campagnevergadering van Leefbaar Utrecht zeggen kandidaat-gemeenteraadsleden tegen elkaar dat ze godverdomme niet zo moeten lullen. Bij D66 zeggen ze (Alice van Rooij): 'Ik weet dat jullie het niet zien zitten, maar we kunnen in ons filmpje ook gesprekken laten zien van mij met bewoners. De slechte communicatie van dit college vind ik hét onderwerp van de campagne.' Dan kijken de anderen (Arjan Kleuver, Jeroen Kreijkamp, Roelof van Netten) naar hun koffie of naar de papieren op tafel en ze zeggen: 'Het moet wel in één minuut passen.'

Het lijsttrekkersschap hadden de dertigers van D66-Utrecht in oktober niet gekregen. Maar wel, in november, de hoogste plekken op de kandidatenlijst. Ze hadden sms'jes en e-mails gestuurd naar leden die ze kenden: vergeet niet om te stemmen voor de lijst. De stemming zelf was per post. Arjan Kleuver kwam op twee, Klaas Verschuure (32) op drie, Jeroen Kreijkamp (30) op vier. Gerda Oskam (44) uit Vleuten-De Meern, die bij het CDA en de VVD in Utrecht hoog op de lijst had kunnen komen omdat ze populair is in haar buurt, kwam op zeven - een onverkiesbare plaats. Patricia de Nijs, die in de wijk Hoograven bekend is door haar werk voor het wijkcentrum, kwam op elf.

De eerste campagnevergadering nadat de volgorde van de lijst bekend is geworden, eind november, is een avond waar de kandidaat-raadsleden het weken later nog over hebben. Alle neuzen staan één kant op. Het is ook weer heel gezellig. In een kring zitten ze bij elkaar, in het huis van lijsttrekker Alice van Rooij: zijzelf, afdelingsvoorzitter Roelof van Netten en elf kandidaat-raadsleden. De bedoeling is dat ze de belangrijkste thema's bedenken voor de campagne en de doelgroepen vaststellen. Studenten en jonge gezinnen. En de homo's in Utrecht, zegt Alice van Rooij. Arjan Kleuver zegt dat dronken hetero's de beste homo's zijn. 'Dat weten jullie toch?'

Er wordt hard gelachen - de enige keer tijdens de vergadering. Roelof van Netten zegt dat in de campagne scherp gekozen moet worden. Er is weinig geld, ze zijn met weinig mensen. Elke actie moet minstens duizend potentiële kiezers bereiken. Hij noemt de wijken waar volgens hem de D66-achterban woont: Centrum, Wittevrouwen, Lunetten, Tuindorp, Rijnsweerd, Leidsche Rijn.

Patricia de Nijs had al tijdens een eerdere vergadering gezegd dat ze een debatavond wilde organiseren in haar wijk, met als gast D66-minister Alexander Pechtold van Grote Stedenbeleid. Roelof van Netten vond toen: 'Die avondjes in zaaltjes hebben we wel gehad.' En in Hoograven, met alle respect, woonden bijna geen D66-stemmers.

Gerda Oskam uit Vleuten-De Meern: 'We moeten eerlijk tegen elkaar zijn. Het gaat erom: wie haalt in welke wijk de meeste stemmen.' Iedereen weet wat ze bedoelt. Gerda Oskam zal, nu ze op een onverkiesbare plaats staat, proberen om met voorkeursstemmen in de raad te komen. Maar dan moet ze in haar wijk de acties kunnen voeren die haar daarbij helpen.

Aan het eind van de avond waarschuwt kandidaat-raadslid Klaas Verschuure: 'Straks hebben we vijftien verschillende campagnes. Je krijgt loose cannons.'

Er worden die avond geen thema's bedacht, de doelgroepen zijn niet bepaald en het lukte ook niet om een titel te bedenken voor het verkiezingsprogramma. 'Gewoon doen', vonden de meesten. Maar Roelof van Netten zei: 'Het woord gewoon komt niet in ons programma.' 'Oh?', zei Gerda Oskam. 'Is dat democratisch?'

Gerda Oskam, senior purser bij de KLM, vertelt later dat ze sinds december 2004 lid is van D66. Ze was voorzitter van de wijkraad in Vleuten-De Meern, twee dorpen die sinds 2000 bij Utrecht horen, en het was haar gelukt om de bouw van huizen in een park tegen te houden. De inwoners van Vleuten-De Meern vonden dat geweldig. 'Maar ik merkte dat mijn invloed als gewoon burger eindig was.' De VVD wilde Gerda Oskam hebben en het CDA bood haar, zegt ze, de tweede plek aan op de kandidatenlijst. Ze koos voor D66 omdat ze vindt dat die partij pragmatisch is en burgers serieus neemt.

Ze dacht dat D66 blij zou zijn met 'zo'n enorme stemmentrekker'. Maar vooral de jongeren zien haar als een bedreiging, zegt ze. 'Jongens als Jeroen en Klaas zetten zich al jaren in voor D66. En dan komt iemand van buiten die hun zetel dreigt weg te kapen.'

D66, zegt ze, is een partij van twee groepen: de ouderen voor wie bestuurlijke vernieuwing het belangrijkste thema is en de jongeren die het daar liever niet meer over hebben. 'Ik vind niet dat die groepen respectvol met elkaar omgaan. Ik dacht dat ik een brug kon slaan. Ik heb nooit beseft hoe diep de kloof was.'

Tegen de afdeling heeft ze gezegd: 'In Vleuten-De Meern wonen CDA- en VVD-stemmers. Als je daar wilt winnen, moet je mijn bekendheid uitbuiten.'

Sneltram

Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 1990 ging D66 in Utrecht van twee naar acht zetels. Dat had te maken met de sneltram die door de binnenstad zou komen. Veel mensen waren daar tegen. In het verkiezingsprogramma van D66 stond er niets over, maar een paar dagen vóór de verkiezingen zei D66-lijsttrekker Herman Kernkamp in een interview: 'Een tram door de binnenstad? Over mijn lijk.'

Landelijk ging het ook goed met D66. Hans van Mierlo was voor de tweede keer politiek leider geworden. In 1994 haalde de partij 24 zetels in de Kamer. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van dat jaar ging D66 in Utrecht van 8 naar 9 zetels. D66 vormde een college met GroenLinks, PvdA en CDA.

Er kwam geen sneltram door de stad, maar wel een busbaan. Daar waren veel inwoners van Utrecht ook tegen en de wethouder Verkeer was Herman Kernkamp van D66. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 1998 verloor D66 zes zetels. Dat kwam niet alleen door de busbaan. In 1998 deed Leefbaar Utrecht voor het eerst mee, onder leiding van zanger en dj Henk Westbroek. Leefbaar Utrecht haalde zeven zetels.

In 2000 waren er in Utrecht opnieuw verkiezingen, na de gemeentelijke herindeling. Alice van Rooij: 'In anderhalf jaar had Westbroek er alles aan gedaan om ons bespottelijk te maken. Er waren onverkwikkelijke ruzies.' Westbroek wenste D66-fractievoorzitter Jos Lemair een dwarslaesie toe. In de gemeenteraad scholden ze elkaar uit voor kankerlijer.

Alice van Rooij weet niet hoe ze moet omgaan met iemand als Westbroek. 'Ik negeerde hem. Of ik gaf hem gelijk.'

Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2000 haalde D66 één zetel. In het college zaten Leefbaar Utrecht, PvdA, VVD en - heel kort - Burger en Gemeenschap, een belangenpartij uit Vleuten-De Meern.

Als je alleen bent, kun je weinig doen in de raad, vindt Alice van Rooij. Ze is tevreden over de verkeersdrempel in Vleuten die er kwam door een motie van D66. Samen met GroenLinks kon ze voorkomen dat er werd bezuinigd op de consultatiebureaus. En D66 bedacht eind vorig jaar de motie waardoor het college opnieuw onderzoekt of er nachtbussen moeten komen van het centrum naar de Uithof, waar veel studenten wonen.

Raadsleden van andere partijen herinneren zich van D66 vooral de schriftelijke vragen over een spinnenweb op de camera van de gemeentelijke webcam op het Domplein. 'Een geintje', zegt Alice van Rooij.

Tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen las ze een keer een verhaal voor alsof haar collega's kinderen waren, omdat het die dag Nationale Voorleesdag was. Ze heeft haar bijdrage ook een keer gerapt. 'Ik ben pas als achtste aan de beurt. Je moet iets doen waardoor ze naar je luisteren.'

In oktober 2005 vertelt Alice van Rooij dat ze naar een bijeenkomst zal gaan van lokale lijsttrekkers met D66-leider Boris Dittrich. Ze zal tegen hem zeggen dat de Tweede-Kamerfractie D66 op 7 maart goed in the picture moet hebben gezet. Ze zal hem voorhouden: 'Doe niks onhandigs. En als je dat wel doet, doe het dan op 8 maart.' Ze wil hem zeggen dat hij beter moet uitleggen waarom het nieuwe zorgstelsel er komt. Maar het nieuwe zorgstelsel wordt niet het belangrijkste probleem van D66 in de campagne voor de gemeenteraadsverkiezingen. Half december maakt Dittrich bekend dat zijn fractie tegen de militaire missie naar Zuid-Afghanistan is. In de Tweede Kamer is er dan nog niet over gedebatteerd, het kabinet heeft er nog geen besluit over genomen.

Op zaterdag 24 december staat kandidaat-gemeenteraadslid Bram Fokke verkleed als kerstman bij de D66-kraam op de Stadhuisbrug in Utrecht. Kinderen kunnen met hem op de foto. Ze krijgen chocolademelk en koekjes. Een vrouw loopt naar Bram Fokke toe die met Patricia de Nijs staat te praten. 'Wilt u iets zeggen?', vraagt hij. De vrouw: 'Dat jullie een stelletje schijtluizen zijn met Afghanistan. Ik stem nooit meer op jullie.' Ze loopt door. Bram Fokke zegt: 'Stemde u dan eerder wel op ons?' 'Natuurlijk', zegt de vrouw. 'Maar dat doe ik nooit meer.'

Alice de Rooij, in de week na kerst: 'Onze grootste zorg is: gaat de fractie dit standpunt volhouden?'

Begin januari dreigt Tweede-Kamerlid Bert Bakker met een kabinetscrisis als er toch Nederlandse militairen naar Zuid-Afghanistan worden gestuurd. Dittrich zegt dat er niet over een crisis moet worden gesproken.

Tijdens een fractievergadering van D66 in Utrecht, op een maandagavond, klaagt kandidaat-raadslid Niels Hoefnagels: 'Ik weet niet hoe het bij jullie is, maar op mijn werk is het vreselijk. Het was altijd al moeilijk als het over D66 ging. Nu is het niet meer te doen.' 'Ik weet het', zegt Jeroen Kreijkamp, die de vergadering voorzit. 'We gaan het er niet over hebben.'

Op donderdagavond 3 februari, tijdens het Tweede-Kamerdebat over de Afghanistan-missie, blijkt dat D66 met een kabinetscrisis heeft gedreigd om de PvdA zover te krijgen dat die tegen de missie zou stemmen. Dittrich wordt uitgelachen door zijn collega's.

De volgende ochtend stuurt campagnecoördinator Arjan Kleuver een e-mail naar D66 in de Tweede Kamer. Dittrich zou in Utrecht komen helpen bij een onderwijsactie. Dat hoeft niet meer. Andere lokale D66-politici zeggen op radio en televisie dat Dittrich moet aftreden als fractievoorzitter. Het landelijk bestuur van D66 vindt dat ook. Dittrich treedt af.

Waterlinieweg

Tijdens de campagne in Utrecht gebeurde de afgelopen twee maanden niets dat de kiezers kon afleiden van Afghanistan. De bouw van een parkeergarage in het centrum had een onderwerp kunnen zijn. D66 had acties voorbereid. Arjan Kleuver vervoerde met een riksja mensen van een parkeergarage aan de rand van de binnenstad naar het centrum om te laten zien dat een garage niet nodig was. Hij kwam ermee op televisie bij Goedemorgen Nederland. In Utrecht was toen al bekend dat de parkeergarage er niet zou komen. Want toen de verkiezingen dichterbij kwamen, waren alleen VVD en CDA nog vóór.

D66 voerde actie tegen de luchtvervuiling in de wijk Lunetten. D66 vindt dat de snelheid op de Waterlinieweg langs Lunetten strenger gecontroleerd moet worden. Maar het was moeilijk om er aandacht mee te trekken. Tijdens verkiezingsdebatten waren de andere partijen ook voor betere fietsroutes, schone bussen en handhaving van de snelheid op de Waterlinieweg.

Eind januari bleek dat een basisschool in Rijnsweerd behoefte had aan noodlokalen. D66 was toen al weken klachten aan het verzamelen van basisscholen over ruimte en onderhoud. Ook de school in Rijnsweerd had geklaagd bij D66. Maar op de lokale radio zei de VVD dat het probleem snel zou worden opgelost.

Afdelingsvoorzitter Roelof van Netten stuurde 's avonds e-mails rond over het nieuws op de radio: 'Wat doen wij publicitair? Wie neemt de regie?'

Hij ging langs bij Alice van Rooij in de fractiekamer op het stadhuis. Hij vond dat het nog niet goed ging met de campagne. Het was los zand. Met Alice van Rooij sprak Roelof van Netten af dat hij de campagne 'inhoudelijk' ging doen. Alice van Rooij deed de debatten.

De avond met minister Pechtold is op 14 februari in een zaal van stadion Galgenwaard. Er komen weinig mensen. Pechtold, die maar kort kan blijven, zegt niets waardoor D66-Utrecht in het nieuws kan komen. 'We zijn niet zo'n partij van zaaltjes', merkt Alice van Rooij aan het eind van de avond op.

Er wordt niet meer met alle kandidaat-raadsleden vergaderd over de campagne. Vijf mensen - ook Alice van Rooij en Arjan Kleuver - nemen de beslissingen, onder leiding van Roelof van Netten. Net vóór 7 maart zal er actie worden gevoerd bij een basisschool waar de verf van de wc-muren afbladdert. Verder worden er veel posters geplakt en folders verspreid. De D66'ers in Utrecht zijn trots op hun flyers: felgekleurd, met teksten als 'Vóór de gekozen schoonouders' en 'Méér K3 op school'. Via de landelijke website van D66 kunnen andere afdelingen nu ook zulke flyers maken. D66-Utrecht zal deze campagne 200.000 flyers uitdelen. Over onderwerpen uit de campagne - schone lucht, onderwijs, kinderopvang - en over de kandidaten zelf.

Kandidaat-gemeenteraadslid Gerda Oskam uit Vleuten-De Meern heeft eigen campagnemateriaal laten maken. Ze krijgt hulp van het comité 'De vrienden van Gerda Oskam' dat is opgericht toen bleek dat ze op een onverkiesbare plaats stond. Er zitten zo'n zestig mensen in. Ze verzamelen geld voor extra posters en flyers, ze bellen rond, sturen ketting-e-mails en staan in winkelcentra folders uit te delen.

Eind februari blijkt dat in Vleuten-De Meern verkiezingsposters van Gerda Oskam over de posters van D66-Utrecht zijn geplakt. Het zal niet meer gebeuren, belooft Gerda Oskam aan de andere kandidaat-gemeenteraadsleden. Later zegt ze: 'We hadden afgesproken dat in Vleuten-De Meern alleen mijn posters zouden hangen.'

Onzin, zegt Jeroen Kreijkamp, die de posters in Vleuten-De Meern had geplakt. 'Er was niets afgesproken.'

Arjan Kleuver betwijfelt drie weken voor de verkiezingen of Gerda Oskam 'een echte D66-dame is'. 'Onze partijmores zijn niet: ik, ik, ik en zet mij maar hoog op de lijst.' En wat doet ze als ze straks in de raad moet kiezen tussen een park in Vleuten en een school in Utrecht-Oost?

Op straat in Vleuten-De Meern blijkt dat veel mensen op Gerda Oskam zullen stemmen. Ze weten vaak niet dat ze van D66 is. De meeste kandidaat-raadsleden in Utrecht denken nu dat het Gerda Oskam zal lukken om met voorkeursstemmen in de raad te komen. Maar dan moet D66 twee zetels halen. Bij één zetel gaat de lijsttrekker voor.

Volgens een opiniepeiling in Rotterdam zou D66 daar uit de raad verdwijnen. In Utrecht geldt een uitslag van twee zetels, zoals vorige week is voorspeld in een opiniepeiling van het AD/Utrechts Nieuwsblad, allang niet meer als een nederlaag. Dat komt door Afghanistan, zegt Alice van Rooij: 'Als mensen op D66 stemmen, hebben ze 's avonds thuis veel om uit te leggen.'