Von Kopf bis Fuss

“Wij volgen continu en wereldwijd de stand van het wetenschappelijk onderzoek naar de relatie tussen de clips die wij laten zien en het gedrag van de jongeren“, zei mevrouw Laura Vogelsang van MTV tegen de Volkskrant. “Er is nog nooit enig causaal verband aangetoond.“ Kamerleden hadden zich ongerust gemaakt over het “vrouwonvriendelijk gedrag en de extreme seks' in de videoclips. Tegelijkertijd werd bekend dat jonge meisjes, tussen de 12 en de 16, voor een breezer en een paar bitterballen tot heel veel bereid zijn. Het verband leek snel gelegd, maar het onophoudelijk onderzoek van MTV naar het wetenschappelijk onderzoek toont aan dat het loos alarm is.

Dit conflict komt terug met een ijzeren regelmaat. Mijn generatie is bedorven door verslaving aan de boekjes met de avonturen van Dick Bos. Kinderen van de jaren vijftig is hetzelfde overkomen door wat toen de horror comics werden genoemd. Een kinderpsycholoog, dr.Fredric Wertham, schreef er een boek over, Seduction of the Innocent, met een keur van verschrikkelijke plaatjes. Een mooie vrouw wordt door een monster in de nek gebeten en verandert in de volgende vier plaatjes zelf in een monster. Een klein meisje steekt een priem in het oog van haar vijandin. Geen zee ging de tekenaars te hoog. Dat meisje heeft geen school gemaakt.

Een jaar of vier geleden meldden de Amerikaanse psychologen Craig Anderson en Brad Bushman in het wetenschappelijke tijdschrift Science dat geweld op de televisie agressief gedrag bij kinderen bevordert. Ze waren tot deze conclusie na een ongelofelijk grondig onderzoek. Ze waren begonnen in 1975. Hun werk strekt zich uit over een paar generaties. Beter dan zij het hebben gedaan is menselijkerwijze niet mogelijk. Bovendien komen hun conclusies overeen met die van andere onderzoeken, van de American Psychiatric Association en andere wetenschappelijke verenigingen. Wat wil je meer.

Dit meningsverschil speelt zich af in een mist van schijnheiligheid. Opvoeden bestaat voor een groot deel uit het geven van het goede voorbeeld. Maar wat is goed? Kinderen komen dat langzamerhand te weten, en als het zo ver is, zijn ze soms geneigd het er niet te nauw mee te nemen. Kinderen die in een oorlogsomgeving opgroeien, spelen soldaatje en maken zelf van hout en een gordijnroe hun machinegeweertje. Wij die beter weten, hebben medelijden met de kindsoldaten in Afrika, maar als je ze met hun kalasjnikov op de televisie ziet, kun je vermoeden dat ze zichzelf hele pieten vinden.

Een aantrekkelijk voorbeeld is niet noodzakelijk een goed voorbeeld. Als één jongen zo gek is een steen van een viaduct te gooien en de media maken er uitvoerig melding van, is er een groot risico dat het een rage wordt. Daarom moet je zulke berichten met grote voorzichtigheid publiceren. We hebben geen strenge winters meer, maar vroeger vroren tientallen kinderen met hun tong aan de brugleuning vast, als één ongelovig jongetje had geprobeerd aan de leuning te likken en met zijn experiment in de krant was gekomen. En waartoe zou de reclame dienen, als al die commerciële plaatjes, spotjes en clips geen uitnodiging tot navolging waren?

Ja, maar met de televisie en de film is het anders, zeggen de mensen die een tv- of filmbelang te verdedigen hebben. Nooit enig causaal verband aangetoond. Menno ter Braak (essayist, jaren dertig, vorige eeuw) citeert een Duitse bioscoopdirecteur. Met een slim gezicht zegt hij: “Im Kino wird Appetit gemacht, zu Hause wird gegessen.“ Toen lieten de grote mensen zich inspireren door Marlene Dietrichs, “Ich bin von Kopf bis Fuss auf Liebe eingestellt' (1930). Het blijft een mooi lied, maar bij de 12-jarigen van nu kun je er niet meer mee aankomen.

Er zijn twee problemen. Het eerste is de langzame verandering van de moraal, en het andere gaat over de vraag wat binnen deze verandering de nieuwe uiterste grenzen zijn. Die twee zijn niet van elkaar te scheiden. Na de Tweede Wereldoorlog heeft nog een jaar of tien de strikte ouderwetse moraal van het interbellum geheerst. Daarna is een voorhoede begonnen aan het doorbreken van de taboes en het “verleggen van de grenzen'. De VPRO was in de jaren zestig de grensverleggende omroep. Toen triomfeerde de vrije markt, die het grensverleggen op het gebied van expliciete seks tersluiks maar geestdriftig heeft overgenomen. Als kleine Marietje (12) op een verjaarspartijtje haar kameraadjes met een nummertje hartstochtelijk paaldansen in vervoering brengt, is de kans tien op de tien dat ze dit na middernacht van de televisie heeft afgekeken. Daar hebben we geen wetenschappelijk onderzoek meer voor nodig. Het grens verleggen is bij ons door de vrije markt overgenomen.