Verdriet is geen excuus

“Dit mag je nooit gebruiken!“ riep cabaretier Freek de Jonge tegen zijn vrouw, staande op een Texelse duin, begin 1974: “Dit mag je nooit gebruiken zoals jouw ouders de oorlog gebruikt hebben!“ Hella en Freek de Jonge hadden net hun pasgeboren zoon Jork verloren. De Jonge zag een verband tussen dit verlies en het oorlogstrauma van zijn schoonouders; een groot verdriet dat zich makkelijk leent als excuus voor wangedrag.

De uitspraak van Freek de Jonge is het uitgangspunt van Los van de wereld, een autobiografie van Hella de Jonge, echtgenote en decor- en kostuumontwerpster van de beroemde cabaretier, en dochter van de beroemde tekstdichter Eli Asser. Los van de wereld is een boek over de tweede generatie slachtoffers van de sjoa, de kinderen van de overlevenden die van hun ouders flink wat trauma's kregen doorgegeven. Hella de Jonge beschrijft haar jeugd als een hel: ouders die alleen met elkaar en de oorlog bezig waren, die zo getraumatiseerd waren dat ze niet tot opvoeden in staat waren, die niet genoeg tijd en liefde aan hun kinderen konden geven. Na de dood van haar moeder, met wie zij een getroebleerde relatie had, komt alles weer boven en besluit De Jonge het van zich af te schrijven in een pijnlijke afrekening, net als illustere voorgangers als Ischa Meijer en Arnon Grunberg, die overigens niet wachtten tot hun moeder dood was.

Freek de Jonges sneer naar zijn vrouw op zo'n kwetsbaar moment klinkt voor de buitenstaander harteloos, maar Hella de Jonge vindt het een wijze opmerking. Het is in ieder geval een prikkelende stelling. Elders in het boek vraagt Hella de Jonge aan haar vader of het gerechtvaardigd is om je als sjoa-overlevende te misdragen. Hij vindt van wel. Opvallend aan alle verhalen over joodse ouders die de oorlog overleefden is dat de zij zo eensluidend zijn: blijkbaar heeft de oorlog ongeveer hetzelfde effect gehad op al die verschillende getraumatiseerde gezinnen. Gebruik of misbruik maken van de oorlog klinkt als een vrije keuze, je kunt je afvragen of die er wel was.

Tot enige reflectie over de schuldvraag, of over hoe een oorlogstrauma in elkaar steekt, is Hella de Jonge overigens niet in staat. Haar boek is een rauw, emotioneel egodocument. Hoewel De Jonge schrijft dat ze inmiddels boven de familieruzies staat, blijkt uit alles dat ze er middenin zit. Ze beleeft alles nog altijd als het onbegrijpende achtjarige kind dat schreeuwt om liefde. Dat zou een kwaliteit kunnen zijn, maar helaas schrijft De Jonge warrig, slordig en oppervlakkig. Verschillende gebeurtenissen vertelt ze dubbel, alsof ze haar eigen werk niet heeft nagelezen. Alsof ze blind haar aantekenboekje heeft uitgegeven.

Hella de Jonge: Los van de wereld. Balans, 169 blz. euro 14,95.