Om de Christus zonder kruis

Gisteren is in Egypte de bekende Nederlandse kerkhistoricus Gilles Quispel overleden, tijdens een vakantie met zijn vrouw en een van zijn dochters. Een virale infectie in de longen is hem fataal geworden. Hij zou in mei 90 jaar zijn geworden. Quispel was van 1954 tot 1983 hoogleraar in Utrecht.

Quispel (Foto Vincent Menzel) Professor Gilles QUISPEL (86),kerkhistoricus. foto VINCENT MENTZEL/NRCH ==F/C==Bilthoven, 4 juni 2003 NB Broodkorstje op onderlip wegretoucheren AUB Mentzel, Vincent

Vorig jaar publiceerde hij nog samen met zijn leerling prof. Hans van Oort een boek over het Manicheïsme (een dualistische vorm van christendom uit de derde eeuw die zich tot in China verspreidde). En in 2003 verscheen eindelijk zijn grote commentaar op het Evangelie van Thomas (een redelijk authentieke verzameling uitspraken van Jezus Christus die circa 140 na Chr. zijn opgeschreven). In deze krant werd dat boek 'prikkelend en fascinerend' genoemd.

In zijn analyse van het Thomas-evangelie zocht Quispel, die opgroeide in Kinderdijk, vooral naar de Christus zonder kruis: het ging hem bij Jezus niet om zijn dood en opstanding maar om diens mystieke wijsheidsleer. Zijn (niet door iedereen gedeelde) these over het Thomas-evangelie was dat het een samenvoeging was van streng ascetische joods-christelijke teksten uit Jeruzalem en gnostische elementen uit Egypte. Hij bezat ook de vaste overtuiging dat het Thomas-evangelie nog eeuwenlang als een onderstroom heeft doorgeklonken in middeleeuwse teksten.

Quispel is vooral bekend door zijn studie van het gnostische christendom, een belangrijke stroming in het vroege christendom. De gnostici zagen in Christus een engelachtige afgezant van de hoogste god. In de jaren vijftig was Quispel nauw betrokken bij de aankoop en analyse van gnostische manuscripten die in 1945 in Nag Hammadi, Egypte, waren gevonden - waaronder het Thomas-evangelie.

Hoewel hij overduidelijk flirtte met de 'ketterse' ideeën van 'zijn' gnostische christenen, bekende hij zich als het er op aankwam altijd tot de Hervormde kerk. Zoals een van zijn bon mots luidde: 'In religie ben ik orthodox, in de politiek christelijk-historisch, en in de ethiek ben ik zestig jaar gehuwd en verder zeg ik u: God zegen u.'