Lucratief engagement

Amerikaanse films durven weer politieke vragen te stellen, en dat levert nog Oscar-nominaties en publiek op ook. De nieuwe mode in Hollywood is: de wereld veranderen, “one story at a time'.

Matt Damon (links) en George Clooney (midden) in “Syriana' foto AFP Undated film still of the movie "Syriana" by US director Stephen Gaghan US actor starring US actors Matt Damon (L) and George Clooney (C). The movie is presented out of competition at the 56th Berlinale Film Festival, 10 February 2006. Clooney, a frequent Berlinale guest, plays the part of a CIA operative, in this thriller on the global oil industry. AFP PHOTO BERLINALE ** EDITORIAL USE ONLY IN CONNECTION WITH REPORTING ON THE FILM PERMITTED ONLY UNTIL 15 MARCH 2006 ** AFP

George Clooney? Die speelde toch Danny Ocean, de man die in Ocean's Eleven en Ocean's Twelve geen hoger doel had dan zoveel mogelijk casino's tegelijk beroven? De schelm die boven de wet en buiten de maatschappij stond, omdat hij de grootste dief wilde worden van allemaal?

Nu is George Clooney in de bioscoop te zien in Syriana, een film over de kwalijke kanten van het mondiale kapitalisme, en in Good Night, and Good Luck, een film over het belang van onafhankelijke journalistiek in tijden van politieke manipulatie. Beide films draaien in de bioscoop tussen een heel rijtje andere films vol maatschappelijk engagement. De tijden dat je op het scherm alleen hobbits, tovenaarsleerlingen of Brad Pitt in een toga aantrof, zijn opeens voorbij. Het zijn nu homoseksuele schaapherders (in Brokeback Mountain) en weifelende soldaten (Jarhead) die publiek trekken; films over de rassenproblematiek in de grote steden (Crash) of de Israëlisch-Palestijnse kwestie (Munich, Paradise Now).

Ernst is de nieuwe mode in Hollywood. De meeste van bovengenoemde films zijn genomineerd voor Oscars, terwijl de nieuwe Harry Potter dit jaar werd afgescheept met een nominatie voor de art direction. De vijf voor “beste film' genomineerde films (Munich, Brokeback Mountain, Crash, Good Night, and Good Luck, en de biografische film Capote) hebben stuk voor stuk een maatschappelijke lading. George Clooney streek nominaties op voor de beste regie en het beste scenario (Good Night, and Good Luck) en de beste bijrol in Syriana. Met Brokeback Mountain als grote favoriet is het nog maar de vraag of hij op 5 maart ook een Oscar wint. Maar als er een prijs voor de beste belichaming van de tijdgeest had bestaan, dan verdiende hij die zeker. Het is passé om je à la Danny Ocean aan alles te onttrekken en er lachend vandoor te gaan met de poet. De nieuwe held is een man als Fred Friendly, Clooneys rol in Good Night, and Good Luck - een intelligente burger die zich ernstig zorgen maakt.

“Mensen kunnen films tegenwoordig overal en altijd bekijken, tot op hun mobiele telefoon aan toe“, zegt producent Ricki Strauss over de telefoon vanuit Los Angeles. Strauss is mededirecteur van Participant Productions, het bedrijf achter Syriana en Good Night, and Good Luck. “Als ze naar de bioscoop gaan, willen ze iets zien wat ze nog niet kennen, iets fris.“

“Hollywood zet zelden zelf iets in gang. Films weerspiegelen wat er in de maatschappij aan de hand is“, zegt de Britse filmjournalist Ben Dickenson in een telefonisch interview. Met veel gevoel voor timing publiceerde Dickenson onlangs Hollywood´s New Radicalism. War, Globalisation and the Movies from Reagan to George W. Bush. “En dit zijn weer veel politiekere tijden dan de late jaren negentig.“

Hebben we al die politieke films dan aan George Bush te danken? De Amerikaanse president “heeft voor polarisatie gezorgd“, zei Clooney in Newsweek. “Mensen willen weer debatteren.“ Ook zijn collega's wijzen naar Bush. “Na de inval in Irak had ik het gevoel dat ik in een snel rijdende auto werd meegesleurd zonder te weten waarheen“, zei Stephen Gaghan, de schrijver en regisseur van Syriana, in Entertainment Weekly. “Ik wilde vragen stellen over de richting die we waren ingeslagen, en gelukkig kan dat nu weer. Een paar jaar geleden zwaaide iedereen met Amerikaanse vlaggetjes. Vragen stellen gold toen als onpatrottisch.“

Desillusie

In Syriana doet Stephen Gaghan inderdaad niets anders dan vragen stellen. In 2001 won Gaghan al een Oscar voor zijn scenario voor Traffic (geregisseerd door Stephen Soderbergh), waarin de drugshandel centraal stond. Drugs of olie, onder- of bovengrondse handel - voor Gaghan maakt het geen verschil. Zijn personages zijn vooral verslaafd aan geld. Een congreslid steekt in Syriana een fijn film-toespraakje af over corruptie: “Corruptie? Corruptie is onze bescherming. Corruptie is wat ons veilig en warm houdt. (...) Corruptie zorgt dat we winnen.“

Syriana schiet als e-mail heen en weer tussen oliemagnaten in de VS, oliesjeiks in een niet nader aangeduid oliestaatje, speculanten in Genève en Pakistaanse contractarbeiders in de woestijn. CIA-agent Bob Barnes (Clooney) is maar één van de spelers in het netwerk. Het Midden-Oosten kent hij als zijn broekzak, maar als een Arabische prins zomaar exploratierechten aan de Chinezen gaat verkopen, misrekent Barnes zich. Net als hij begrijpen we te laat hoe ver de connecties tussen Amerikaanse oliebelangen, Amerikaanse buitenlandse politiek en terrorisme eigenlijk gaan. Zweet en desillusie druppelen van Clooneys vijftien extra kilo's, uit zijn baard en uit zijn ogen.

Als Fred Friendly in Good Night, and Good Luck heeft George Clooney zijn eigen lichaam weer terug. Hij draagt een keurig pak en een bril, zijn haar is braaf achterover gekamd. We zien hem uitsluitend in zwart-wit. Friendly was een journalist die samen met CBS-presentator Edward Murrow in 1954 de strijd aanbond met communistenjager senator Joseph McCarthy. Good Night, and Good Luck gaat over onafhankelijk denken in een klimaat van angst, over hoe politici munt slaan uit angst, en over hoe slecht dat zich verhoudt tot democratie. De toeschouwer hoeft bepaald zijn best niet te doen om de parallellen met het Amerikaanse heden te zien.

Good Night, and Good Luck werd onder meer geproduceerd door Section Eight, het productiebedrijf van Clooney en Steven Soderbergh dat ook de Ocean-films maakt. De film is vooral Clooneys project. Hij produceerde, regisseerde en schreef mee aan het script. Geen wonder dat de film deels een verhaal is over iemand zoals Clooney zelf: hoe handhaaf je je moraal in een omgeving waar alleen de kijkcijfers tellen? Wat is je verantwoordelijkheid als je vaak met je kop op een scherm komt? Bij journalistenzoon Clooney zit dat zo: als acteur verliest hij de kijkcijfers en de gages niet uit het oog, als regisseur kan hij de waakhond spelen die ingeslapen democratieën wakker blaft. “Televisie“, zegt Edward Murrow (een rol van David Strathairn) in de film, “is niet alleen bedoeld voor amusement. Er valt een grote en misschien beslissende strijd te strijden tegen onwetendheid, intolerantie en onverschilligheid.“

Des te prettiger dat je met ernst tegenwoordig ook heel aardig blijkt te kunnen verdienen. “Engagement is lucratief“, zegt filmjournalist Dickenson. “In de laatste twintig jaar is de variatie in het Britse en Amerikaanse aanbod geslonken. Er waren verhoudingsgewijs meer mainstream-films te zien, maar de opbrengst per blockbuster is gedaald. Bij controversiële kleine films is de absolute opbrengst natuurlijk veel kleiner. Maar de return, de opbrengst per geïnvesteerde dollar, is groter.“

Noch Syriana noch Good Night, and Good Luck komt zelfs maar in de buurt van het predikaat blockbuster. Toch hebben beide films het in de Verenigde Staten tot nu toe veel beter gedaan dan op grond van hun thema's en hun doelgroep - de thinking audiences, zoals het filmvakblad Variety ze noemt - werd verwacht. Syriana kostte vijftig miljoen dollar, een bedrag dat er alleen in de Verenigde Staten al uitkwam. Good Night, and Good Luck kostte 7,5 miljoen en bracht in de Verenigde Staten tot nu toe dertig miljoen op. De buitenlandse roulaties en de dvd-releases komen daar nog bij.

Party-idealisme

Controverse is een goede publiekstrekker, bewezen bijvoorbeeld de documentaires van Michael Moore, Bowling for Columbine en Fahrenheit 9/11. “De grote studio's krijgen door dat er publiek is voor subversive chic“, zegt Dickenson. “Anderzijds vinden filmmakers manieren om teveel invloed van de grote studio's te omzeilen. Ze vinden geld van buiten Hollywood, of ze passen een verdeel- en heerstactiek toe. In Good Night, and Good Luck zit geld van wel acht productiebedrijven.“

Een van die bedrijven is Participant Productions, een drie jaar geleden opgerichte productiemaatschappij die uitsluitend investeert in “movies that matter', films met een maatschappelijke lading. Hedendaags party-idealisme - goed doen en geld verdienen tegelijk - is voor Participant vanzelfsprekend: “Wij zitten in de entertainment-business“, zegt directeur Strauss. “En wij zorgen dus dat we winst maken met onze films. Maar onze sociale agenda volgt meteen op die missie.“

De combinatie legt het jonge bedrijf bepaald geen windeieren - hij leverde dit jaar bijvoorbeeld elf Oscar-nominaties op. Behalve in Syriana en Good Night, and Good Luck stak Participant geld in North Country, waarin Charlize Theron een mijnwerkster speelt die zich verzet tegen seksuele intimidatie, en in Murderball, de ook in Nederland succesvolle documentaire over gehandicapte sporters. Het heeft de rechten gekocht van Fast Food Nation, Eric Schlossers bestseller over de verrotte Amerikaanse vleesindustrie. Een documentaire over de fraude bij energiebedrijf Enron (Enron; The Smartest Guys in the Room) - over een paar weken in Nederland te zien - kreeg net als Murderball een Oscarnominatie.

Participant werd drie jaar geleden opgericht door Jeff Skoll, grondlegger van internetveilinghuis eBay, die na de verkoop van zijn bedrijf op zijn vijfendertigste multimiljardair was. Het doel van Participant is niets minder dan “het veranderen van de wereld, “one story at a time'. Maar van een linkse agenda wil mede-oprichter Strauss niets horen, mogelijk omdat hij vreest dat hij de helft van zijn publiek dan kwijtraakt: “Onze films zijn niet politiek, maar sociaal“, haast hij zich te zeggen. “Ze stellen sociale kwesties aan de kaak. Onze afhankelijkheid van olie, bijvoorbeeld, is niet links of rechts, het is gewoon een feit. Alleen met zijn allen kunnen we daar iets aan veranderen.“

Kunnen films de wereld veranderen? Volgens Strauss is Skoll daar heilig van overtuigd. Bij elke film zet het bedrijf een campagne op touw in samenwerking met ngo's en actiegroepen. Het voerde inmiddels campagne tegen seksuele intimidatie, voor vrijheid van meningsuiting en voor energiebesparing. Wie North Country gezien heeft en net zo verontwaardigd is als Charlize, kan op het bijbehorende webforum participate.net lezen hoe hij op zijn eigen werkvloer seksuele intimidatie kan voorkomen. De toeschouwer van Good Night, and Good Luck kan op het forum in discussie met Milo Radulovich, de van communisme beschuldigde marinepiloot wiens verhaal in de film centraal staat. Je kan bij Participate petities tekenen en lezen hoe je zelf een actiegroep kunt beginnen. De site spoort aan tot burgeractivisme en het nemen van maatschappelijke verantwoordelijkheid. Net als Naomi Klein en Noreena Hertz, de koninginnen van het andersglobalisme, wil Skoll van consumenten weer burgers maken - zij het burgers die zijn films blijven consumeren.

In Hollywood's New Radicalism beschrijft Ben Dickenson hoe het sterrenactivisme sinds de politiek geladen films uit de jaren zeventig met zijn tijd is meegegaan. De grotendeels apolitieke jaren negentig eindigden ook voor Hollywood in 1999, toen tijdens de WTO-top in Seattle antiglobalistische protesten voor het eerst wereldwijd de aandacht trokken. Tim Robbins en Susan Sarandon hielpen mee in de voorbereidingen, Danny Glover sprak er. In de aanloop naar de presidentsverkiezingen van 2000 steunden Sarandon, Robbins, Woody Harrelson en een grote reeks andere filmsterren de onafhankelijke kandidaat Ralph Nader. Maar George Bush won.

Burgelijke verontwaardiging is in Hollywood na “Seattle' niet kleiner geworden, zegt Dickenson. De kater van Irak en de herverkiezing van Bush hebben de gevoelens van onvrede vergroot. Collectief burgeractivisme lijkt nog het enige tegenwicht te bieden aan de globaliseringsideologie van politiek en bedrijfsleven. Think global, act local - of de desillusie daarover - komt bovendrijven in de filmscripts. Als voorbeeld noemt hij Erin Brockovich (2000), de maatschappelijk verantwoorde feelgood movie van Steven Soderbergh waarin een huisvrouw - zij het gespeeld door Julia Roberts - een vervuilende multinational voor de rechter sleept en wint. “Hét probleem voor linkse filmmakers is het verzoenen van de vrijheid van het individu met de belangen van het collectief“, zegt Dickenson. “In Erin vond Soderbergh een nieuw soort heldin: iemand uit dat collectief - want Erin is heel gewoon - die buiten de maatschappelijke orde treedt, juist om te strijden voor dat collectief. Bovendien is deze film uitgesproken anti-bedrijfsleven, een tendens die naderhand alleen nog versterkt is.“

In zijn remake uit 2004 van The Manchurian Candidate, een anti-communistische thriller uit 1962, verving Jonathan Demme de communistische bad guys door de managers van het biotech-bedrijf Manchurian Global Corporation. In The Constant Gardener (een Britse film van de Braziliaan Fernando Meirelles) en Lord of War (van Andrew Niccol, met wapenhandelaar Nicolas Cage in een morele crisis, hier alweer uit de bioscoop) liggen respectievelijk de mondiale farmaceutische industrie en de wereldwijde wapenhandel onder vuur. Dickenson: “In vergelijking met de belangrijke politieke films uit de jaren zeventig, zoals All the president's men, The Powers that be, of Three days of The Condor, draait het in hedendaagse films minder om paranoia en meer om inzicht. Machthebbers blijven niet langer buiten beeld. Men gaat niet uit van een samenzwering, maar men laat zien hoe het systeem in elkaar zit, en dat iedereen er deel van uitmaakt.“

Syriana, volgens The Observer “de meest politieke film uit Hollywood sinds de dagen van de Vietnamoorlog' spant op dit vlak voorlopig de kroon. Stephen Gaghan kiest niet langer voor een held à la Erin Brockovich of Edward Murrow, een nobele actievoerder aan wiens kant wij kunnen staan. Hij kiest het handelsnetwerk als zijn hoofdrolspeler. Geld en beslissingen flitsen heen en weer over de aardbol, de keus is meedoen of arm worden. En passant, schijnbaar lukraak, zijn er ontslagen en aanslagen, vallen er doden en regimes. Everything is connected, luidt de tagline van Syriana. Het is ook de definitie van globalisering.

Syriana is een moedeloos makende film - een toonbeeld van laat-kapitalistische desillusie. De kloof tussen de film en het blijde burgeractivisme op participate.net, waar je de Oil Change-petitie kunt tekenen en kunt beloven dat je zuinig zal doen met brandstof, lijkt onoverbrugbaar.

“Mensen als George Clooney en ook Stephen Gaghan hebben hard gevochten tegen de herverkiezing van Bush“, zegt Ben Dickenson. “Hun teleurstelling moet enorm geweest zijn.“

Verwacht Dickenson dat politiek in Hollywood een blijvertje is? “Tot de volgende presidentsverkiezingen zeker“, zegt hij. “Daarna weet ik het nog zo net niet.“

George Clooney en Steven Soderbergh werken inmiddeld aan Ocean's Thirteen. De film wordt volgend jaar verwacht.

Ben Dickenson: “Hollywood's New Radicalism. War, Globalisation and the Movies from Reagan to George W. Bush', uitg. I.B. Tauris, Londen, 240 blz. 'Syriana' is vanaf gisteren in Nederlandse bioscopen te zien; “Good Night, and Good Luck' draait al; “North Country' en “Enron; The Smartest Guys in the Room' zijn hier vanaf 9 maart te zien.