Einde anonimiteit Guantánamo

Op last van de rechter moeten de VS vandaag bekend maken wie er gevangen zitten op Guantánamo Bay. Veel verrassingen zal de namenlijst niet opleveren.

Gevangenen knielen in de wachtruimte van Camp X-Ray (Foto Reuters) Detainees sit in a holding area watched by military police at Camp X-Ray inside Naval Base Guantanamo Bay, Cuba in this January 11, 2002 file photo during their processing into the temporary detention facility. The number of Guantanamo Bay prisoners taking part in a hunger strike that began nearly five months ago has surged to 84 since Christmas Day, the U.S. military said on December 29, 2005. EDITORIAL USE ONLY REUTERS/U.S. Department of Defense/Petty Officer 1st class Shane T. McCoy/Handout/Files REUTERS

Alles wat men hoeft te weten over de terreurverdachten op de Amerikaanse marinebasis Guantánamo Bay, zei minister van Defensie Rumsfeld in juni, is dat ze 'terroristen [zijn], trainers, bommenmakers, rekruteringsofficieren, geldschieters, Osama bin Ladens lijfwachten, toekomstige zelfmoordterroristen en mogelijk de twintigste kaper van '11 september'.

Het was zijn manier om aan te geven dat het niet uitmaakt wie er sinds januari 2002 vastzitten op Guantánamo Bay, maar waarom: de veiligheid van de VS en de rest van de wereld is in het geding. Geïsoleerde gevangenschap voor onbepaalde tijd van de 'vijandelijke strijders' - die anders dan krijgsgevangenen niet onder de Geneefse Conventies vallen, geen recht hebben op onafhankelijke juridische bijstand en niet officieel zijn aangeklaagd - voorkomt nieuwe terroristische aanslagen. De identiteit van de vermeende strijders bleef daarom ook geheim.

Een federale rechter maakte aan het laatste begin dit jaar een einde na een rechtszaak die was aangespannen door persbureau Associated Press (AP). Dat wilde, om een duidelijk beeld te krijgen van de reden waarom de 500 vermeende Al-Qaeda- en Talibaanstrijders gevangen zitten, hun identiteit weten. Vandaag loopt de deadline af waarop de VS de namen openbaar moeten maken.

De lijst met namen zal geen verrassingen opleveren, verwachten verschillende mensenrechtenorganisaties en advocaten. Al sinds de oprichting van de gevangenis op Guantánamo Bay, in januari 2002, zijn zij zelf bezig geweest met het vaststellen wie de gevangenen van Guantánamo zijn. Het Center for Constitutional Rights, dat vanuit New York het werk van een groot aantal advocaten coördineert, heeft de identiteit van 280 gevangenen kunnen vaststellen. Het Internationale Rode Kruis, dat als enige toegang heeft tot de gevangenen, stuurde brieven door aan familieleden. Die namen contact op met de advocaten.

De Britse organisatie CagePrisoners verzamelde uit Arabische kranten en gegevens van familieleden de namen en foto's van bijna 330 gevangenen. De Arabische website Al-Asra telt 202 namen. The Washington Post komt tot 450.

Ook regeringen kwamen met gegevens naar buiten. De regering van Jemen vertelde begin dit jaar 62 burgers op Guantánamo Bay te hebben. Pakistan en Afghanistan spraken elk over zeker 50 burgers. En na een uitspraak van het Amerikaanse Hooggerechtshof in juni 2004, waardoor het voor gevangenen mogelijk werd de legaliteit van hun detentie aan te klagen, zijn honderden namen bekend geworden doordat advocaten namens gevangenen in de VS rechtszaken aanspanden.

Niet alle namen zijn echter bekend. Van sommige gevangenen is op basis van algemene informatie van het Pentagon slechts bekend uit welk land ze komen. 'In dat opzicht is het openbaar maken van de namen nuttig', zegt Sharon Critoph van Amnesty International. 'Er zijn families die geen brieven via het Rode Kruis hebben gekregen, maar die wel vermoeden dat hun zonen of vaders op Guantánamo Bay zitten. En er zijn jongens die vastzitten, maar van wie wij het niet weten, en die dus geen advocaat hebben. Met de lijst van het Pentagon kunnen we straks officieel bevestigen wie er vastzitten, en wie niet.'

Openbaarmaking van de namen is eveneens belangrijk omdat inzichtelijker kan worden gemaakt op welke gronden de VS mensen vasthouden, verwacht Critoph. Het afgelopen jaar verschenen ruim 300 gevangenen voor een militair beoordelingspanel op Guantánamo Bay. Negentig procent van hen was volgens het panel terecht door de VS bestempeld als 'vijandelijk strijder'.

Om een duidelijk beeld te krijgen op welke grond de gevangenen zijn opgepakt, vroeg persbureau AP transcripten van de hoorzittingen van het beoordelingspanel op. AP noemde ze 'van groot belang' om te kunnen uitleggen hoe de Amerikaanse regering de oorlog tegen terreur voert. Op last van de rechter gaf het Pentagon deze vrij, maar namen, plaatsnamen en andere cruciale details waren onleesbaar gemaakt.

Wel kon worden gereconstrueerd dat slechts weinig gedetineerden banden hebben met Al-Qaeda of de Talibaan. Volgens Mark Denbeaux, hoogleraar aan de Seton Hall University in New Jersey, die samen met zijn studenten de transcripten onderzocht, is slechts eenderde van bijna 500 gevangenen lid van Al-Qaeda en eenvijfde aanhanger van de Talibaan. Echter: 'Volgens de deskundige van de regering op het gebied van Al-Qaeda, Evan Kohlman, was iemand al lid als hem werd verteld [door een recruiter, red.] dat hij lid was', concludeert Denbeaux, die samen met zijn zoon twee gevangenen bijstaat.

Ook de deelname van gevangenen aan 'vijandelijke handelingen' trekt Denbeaux in zijn rapport in twijfel: onder die handelingen wordt bijvoorbeeld verstaan dat 'de gedetineerde, samen met anderen, vluchtte toen de VS zijn kamp bombardeerde'. Voorbeelden van bewijs dat gedetineerden vijandelijke strijders zijn, zijn onder meer: banden met niet-genoemde en ongeïdentificeerde individuen en organisaties, het bezit van wapens, bezit van een Casio-horloge en het dragen van olijf-kleurige kleding.

Denbeaux: 'Het bewijs tegen 30 procent van de gevangenen rust ten dele op het gebruik van een kalasjnikov. Bezit van een geweer betekent in Afghanistan niet het onderscheid tussen een vredelievende burger en een terrorist.'

Met de namenlijst in de hand kan nu de achtergrond van de gevangenen worden onderzocht. Nog niet alle namen worden echter vrijgegeven, zo meldde het Pentagon gisteren. Alleen de gegevens van de 319 gevangenen die voor het beoordelingspanel stonden - en een aantal gevangenen weigert dit omdat ze niet worden bijgestaan door een advocaat en hun dossier op grond waarvan ze vastzitten niet mogen inzien - zullen openbaar worden gemaakt.

www.cageprisoners.com