Wonen in geslaagde kasteel-illusie

Het woningcomplex Leliënhuyze in de Bossche Vinex-wijk Haverleij is al uitgeroepen tot de eerste gated community in Nederland. Maar dit blijkt een vergissing. De slagboom is er voor de parkeergarage onder het gebouw. Voetgangers komen ongehinderd binnen - geen hek, portier of bewoners die ze tegenhouden.

Kasteel Leliënhuyze bij Den Bosch NRC Handelsblad, Leo van Velzen Den Bosch, 16/02/06. Wijk Lelieenhuyze. Foto: Leo van Velzen/Nrc.Hb. woonwijken huizen architectuur Velzen, Leo van

Leliënhuyze is het vierde van de negen kastelen (plus vestingstadje) waaruit de Vinex-wijk Haverleij bij Den Bosch uiteindelijk zal bestaan. Het is het enige kasteel dat de maker van het stedenbouwkundig ontwerp voor Haverleij, Sjoerd Soeters, zelf ontwerpt. Van de tot nu toe voltooide kastelen is Leliënhuyze verreweg het meest kasteel. De appartementen op de hoeken hebben heuse torentjes en de gevels zijn hoofdzakelijk van baksteen, het materiaal waarvan zo veel kastelen in Nederland zijn gemaakt. De muren lijken oud doordat er grote natuurstenen en boogjes in zijn gemetseld. Soms suggereert het metselwerk dat oude ramen later zijn dichtgemetseld. Natuurlijk gaat het hier om een illusie van ouderdom, maar het ongewoon gevarieerde en ook zorgvuldig uitgevoerde metselwerk geeft de muren veel meer levendigheid en reliëf dan bij de meeste hedendaagse architectuur.

Leliënhuyze is het beste kasteel van Haverleij tot nu toe. Terwijl de drie eerdere grote binnenplaatsen hebben waar auto's staan en die daardoor de onherbergzaamheid van een parkeerplaats hebben, heeft Leliënhuyze een ondergrondse garage met op het dak een besloten, autovrij binnenplaatsje.

Het gebouw zit ingenieus in elkaar: het is, zoals Soeters het zelf noemt, een 'twee-kastelen-onder-één kap', die bestaat uit twee carrés met woningen. De intieme binnenplaats wordt aan alle kanten omsloten door een eerste, kleine rechthoek van rijtjeswoningen. Daaromheen ligt nog een tweede grotere rechthoek met appartementen die grenst aan de gracht rondom het kasteel. De buitenste carré is niet gesloten, maar heeft grote openingen, waardoor de bewoners van de binnenste kleine rechthoek ook uitzicht hebben op het landschap. De ruimte tussen de twee carrés bestaat uit privé-tuintjes en een gemeenschappelijk gebied met fruitbomen.

Door de oude-kastelen-esthetiek van Leliënhuyze heeft Soeters de tweeslachtigheid van Haverleij op de spits gedreven. Bij Haverleij springt de kasteelarchitectuur het eerst en het meest in het oog en Soeters heeft, veel meer dan de architecten van de andere complexen (Jo Crepain, Adolfo Natalini en Lucien Lafour), historiserende vormen voor gebruikt. Maar daar tegenover staat het idee van Haverleij - negen kastelen losjes in het landschap neergezet - werkelijk nieuw is. Haverleij wijkt radicaal af van de gebruikelijke Nederlandse nieuwbouwwijken die bestaan uit een tapijt van huizen dat over polders of andere bestaande landschappen wordt uitgerold.

Toch is Haverleij niet een echt alternatief voor de gemiddelde Vinex-wijk. Daarvoor is de dichtheid van woningen te laag. Gemiddelde is die zo'n dertig woningen per hectare, maar hier is die slechts vijf. Het is dan ook eerder een alternatief voor ruim opgezette villawijken. Met als voordeel dat de gebieden rondom geen private tuinen zijn, maar voor iedereen toegankelijke natuur. Door het vele openbare groen lijkt Haverleij nog het meest op de oorspronkelijke Bijlmermeer in Amsterdam, de apotheose van het modernisme in Nederland waar eens honingraatvormige galerijflats van elf verdiepingen stonden in groene oases. Het is vreemd maar waar: als alle kastelen van Haverleij over een jaar of vier zijn voltooid, zullen ze een 21ste-eeuwse historiserende rëincarnatie zijn van 20ste-eeuwse modernistische stedenbouw.

Gebouw: Leliënhuyze (67 woningen). Architect: Soeters Van Eldonk Ponec architecten. Opdrachtgever: Heijmans IBC Vastgoed. Ontwerp: 1999-2003. Bouw: 2004-2006.