'Hiervoor zaten de moslims in een garage'

De Westermoskee in Amserdam is het eerste moskee-ontwerp van het architectenechtpaar Breitman. 'De moskee is het middelpunt van een hele nieuwe buurt.'

Het is geen historische moskee, en ook geen hedendaagse die het Franse architectenechtpaar Nada en Marc Breitman voor de Amsterdamse wijk De Baarsjes hebben ontworpen. Het is een 'samenvatting' van oud en nieuw, verklaart Nada Breitman in een toelichting op het in Amsterdam gepresenteerde ontwerp. 'Het is het resultaat van onze culturele analyse van de moskee als typologie.' De Westermoskee heeft volgens haar dan ook geen benoembare stijl, wel is bewust gekozen voor baksteen om bij de Nederlandse bouwtraditie aan te sluiten. Over de Westermoskee met zijn 42 meter hoge minaret wordt intussen al ruim tien jaar gedicussieerd, maar dinsdag heeft minister Donner (Justitie, CDA) de eerste steen gelegd.

Het is de eerste moskee van de Breitmans; het Parijse bureau, dat in een uitgesproken neo-traditionele stijl werkt en tien medewerkers telt, bouwt sinds de oprichting in 1989 vooral woningen, kantoren, scholen en af en toe openbare gebouwen. Ze hebben zich in moskeeën verdiept door middel van research en reizen naar Istanbul; Marc Breitman heeft in Tunesië gewoond en is vertrouwd met de islamitische bouwkunst, aldus zijn vrouw. Behalve in Frankrijk hebben de Breitmans gebouwd in Spanje, België en Nederland, onder andere in het Amsterdamse project Noordzijde van Rob Krier, in de Helmondse uitbreidingswijk Brandevoort en het 'pakhuis' Argentina aan de Amsterdamse IJ-oevers. Hun bureau werd uitgekozen door woningbouwcorporatie Het Oosten, waar ze al eerder voor hebben gewerkt.

Hoewel de moskee in De Baarsjes de grootste van Nederland wordt, ontkent Breitman stellig dat die té groot zou zijn, een argument dat tegenstanders van de bouw lange tijd hebben aangevoerd. Zij wijst er op dat niet de architecten maar de opdrachtgevers hebben besloten dat de moskee duizend vierkante meter groot moet worden. 'Het duurde al lang voordat de gemeente, de Turkse gemeenschap en de woningbouwcorporatie het eens werden over wat ze wilden', zegt Breitman, 'en toen wij met tekeningen kwamen hadden de welstandcommissie en de buurtbewoners er ook wat over te zeggen.'

Zij vermoedt dat het verzet in wezen niet over de grootte van het gebouw ging, maar werd ingegeven door spanningen in de buurt. De moskee is helemaal niet zo groot, zegt ze, ook niet op de schaal van deze nieuwe buurt, en al helemaal niet als je het vergelijkt met de Aya Sophia in Istanbul. 'Het staat niet zomaar plompverloren op zichzelf, maar op een plein met bebouwing eromheen. De moskee is het middelpunt van een hele nieuwe buurt en vormt duidelijk een eenheid met de omgeving.' Het gebedshuis, de woningen, de kantoren, en de winkels worden in hetzelfde materiaal gebouwd en met dezelfde gezichtsbepalende details als de daklijsten en de vormen van ramen.

Breitman maakt zich er kwaad over dat er in publicaties over hun ontwerp voor de Baarsjes melding wordt gemaakt van het feit dat zij en haar man joods zijn. 'Dat is onbelangrijk en irrelevant. Het maakt helemaal niet uit wat onze eigen religie is. Bovendien zijn we niet eens praktizerend. Wij zijn architecten en houden ons bezig met het ontwerpen van gebouwen en steden.' Het ging hen erom de moslims die de nieuwe moskee zullen gebruiken, een waardige plek te bieden: 'Hiervoor zaten ze in een garage.'

Niet alleen in Nederland wordt traditionalistische architectuur steeds populairder, zegt Breitman, maar ook in Frankrijk - eigenlijk overal. 'Dat is maar goed ook. Mensen willen niet in een ontworpen object wonen dat in een laboratorium staat, maar in beschaafde architectuur in een echte stad.'