Energieoorlog

Alsof de Eerste Wereldoorlog op uitbreken staat, zei een Italiaanse minister. Europa is in rep en roer. Het Duitse bod op het Spaanse Endesa heeft in de Europese energiewereld een spectaculaire kettingreactie teweeggebracht. 'Er komt een heel groot probleem aan: hele hoge gasprijzen en te weinig stroom.'

Italiaanse minister van productieve activiteit Claudio Scajola (Foto AFP) Italian Minister of Productive Activity Claudio Scajola gives a speech during the ministers council, 24 January 2006 in Rome. The sudden shortfall in Italy's gas supplies has highlighted Rome's over-dependence on Moscow for its energy requirements amid calls to diversify gas sources and even to reconsider a return to nuclear power, mothballed in 1986. AFP PHOTO / ANDREAS SOLARO AFP

Italië is woedend. Frankrijk wrijft zich in de handen. Spanje ook. Duitsland houdt zich vooralsnog rustig. Nederland begint zich te roeren.

De Europese energiesector staat op zijn kop. Vorige week bood het Duitse gas- en stroombedrijf Eon 29 miljard euro voor zijn Spaanse concurrent Endesa. Sindsdien is een gevecht losgebarsten waaraan niet alleen de grote Europese energiebedrijven deelnemen, maar ook de politiek. 'Dit is de opmaat voor de laatste grote consolidatieslag', zegt Kees Cools, hoogleraar bedrijfsfinanciering aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Het gevecht wordt op het hoogste niveau gevoerd. Zo trad de Franse minister-president Dominique de Villepin afgelopen weekend in de arena, vlak nadat het Italiaanse energiebedrijf Enel bekend had gemaakt een bod te overwegen op het Franse Suez. De Villepin kondigde aan dat Suez zal fuseren met Gaz de France, om Enels toenadering te dwarsbomen. Frankrijk werd daarop prompt beticht van protectionisme, onder meer door de Italiaanse minister Claudio Scajola. Italië reageerde woedend. Premier Berlusconi riep de Europese Commissie op om in te grijpen. Zijn minister van Economische Zaken, Giulio Tremonti, beklaagde zich over de Franse handelwijze bij eurocommissarissen Kroes (Mededinging) en McCreevy (Interne Markt). Enel zal vandaag bewijzen aan Brussel geven van de directe bemoeienis van de Franse president en de Franse premier.

Spanje reageerde op Eons bod niet minder getergd. De Spaanse regering nam vorige week vrijdag een verordening aan die het makkelijker maakt om de overname van Endesa door Eon te blokkeren. Minister-president José Luis Rodríguez Zapatero ziet Endesa liever samengaan met Gas Natural, ook een Spaanse speler, teneinde zo een grote nationale kampioen te creëren, net zoals Frankrijk nu doet. Tot blijdschap van topman Rafael Villaseca van Gas Natural, die Endesa ook wil overnemen. De Duitsers houden zich in dit op grote schaal uitgebroken overnamegevecht kalm. Ze gaan ervan uit dat Spanje niet in zijn opzet zal slagen. 'Maar mocht dat toch het geval zijn, dan heeft Eon een probleem', zegt energiedeskundige Cees Ribbers van consultantbureau Capgemini. De Duitse energiereus, die in Europa aan het oprukken is, heeft nog geen voet aan de grond in Zuid-Europa. 'Mislukt de overname van Endesa, dan blijft Eons markt voorlopig beperkt tot Noord-Europa.'

Intussen bekijkt de Europese Commissie de samenklontering van de grote energiebedrijven met gemengde gevoelens. Ze wil juist méér spelers, méér concurrentie, zodat de consument wat te kiezen heeft en de prijzen omlaaggaan. Eurocommissaris Kroes heeft zelfs gezegd meer bevoegdheden te willen bij het beoordelen van fusies tussen energieconcerns. Hoewel anderzijds Kroes de komst van Europese concerns toejuicht, zoals in de staalsector. Tenslotte is er Gazprom, de Russische gasgigant die met zijn haperende leveranties bewees dat Europa steeds afhankelijker wordt van Russisch gas. Om tegenover zo'n grote speler sterk te staan, moet je zelf ook iets voorstellen. 'Hoe groter je als bedrijf bent, hoe sterker je staat in de onderhandelingen', zegt Ribbers.

Dat er een overnamegolf zat aan te komen, was volgens Ribbers wel duidelijk. Bedrijven als Suez en het Duitse RWE hebben de laatste jaren stevig gereorganiseerd en sterk op kosten bezuinigd. Activiteiten van telecom tot afvalverwerking hebben zij afgestoten om zich te concentreren op Europa, op gas en elektriciteit. Zo verkocht Enel vorig jaar zijn telecomdivisie, voor 12,4 miljard euro. 'Daardoor hebben de bedrijven hun kaspositie versterkt', zegt Ribbers. Eon heeft een oorlogskas van 32 miljard euro. Het Belgische Electrabel - inmiddels onderdeel van het Franse Suez - en Gaz de France hebben respectievelijk 7 miljard en 6,5 miljard euro in kas.

Maar volgens hoogleraar Cools is het hebben van veel geld op zich geen argument om een overname te doen. Sterker, er is een sterke correlatie tussen het hebben van veel geld en het plegen van sléchte overnames. Besturen zouden er beter aan doen het overschot terug te geven aan de aandeelhouders. 'Maar dat vinden bestuurders niet leuk', zegt hij. Liever tonen ze hun macht, via een grote overname. Zo noemde topman Wulf Bernotat van Eon zijn bedrijf na het reuzenbod op Endesa een 'mondiaal energieconcern', net achter het Franse energieconcern Total maar vóór het Amerikaanse energieconcern Chevron. De nieuwe kleren van de keizer, schamperden analisten. Cools: 'Als de eerste een stap doet, krijgt de rest meteen het gevoel niet achter te kunnen blijven.'

Ook Ivo Bozon, bestuurslid van consultantbureau McKinsey, gelooft dat lang niet alle overnames waarde creëren. Schaalgrootte biedt hier en daar wel economische voordelen, zoals bij de handel in gas en stroom en de inkoop van grondstoffen. Maar bij het onderhoud van de netwerken (de hoogspanningskabels en gasleidingen) zijn de voordelen gering. Volgens hem is er een andere reden waarom bedrijven elkaar nu opzoeken. Spreiding van risico. 'Ze willen niet alleen meer kernenergie, maar ook kolencentrales en gascentrales.' Als de prijzen van gas hoog zijn, zoals nu, kan een bedrijf uitwijken naar kolen. Of andersom, zegt hij.

Analisten verwachten dat de overnamegolf ook over Groot-Brittannië en de Scandinavische landen zal spoelen. Die markten zijn nog redelijk gefragmenteerd. De vraag is of daar dezelfde vier tot vijf grote concerns de markt gaan domineren die in veel andere landen al de dienst uitmaken: EDF, Eon, RWE, Enel en Suez.

Is dat de concurrentie die Brussel wil? Bozon van McKinsey ziet het er wel van komen. 'Een nieuwe golf van regulering zal over de EU spoelen', zegt hij. Eerlijk is de concurrentie nu in ieder geval niet. Eurocommissaris Kroes heeft daar de afgelopen maanden ook herhaalde malen haar ergernis over uitgesproken. Vooral Frankrijk werpt barrières op om buitenlandse partijen buiten de deur te houden. Dat is wat de Italianen steekt. Vorig jaar mocht het Franse EDF wel de helft kopen van Edison, het op één na grootste gas- en stroombedrijf in Italië. Maar omgekeerd zou Enel nu niet Suez mogen inlijven?

Hoe de strijd om Endesa en Suez verder uitpakt, kan Bozon niet voorspellen. 'Het maakt volgens mij niet zo heel veel uit in welke handen de bedrijven komen', zegt hij. Europa heeft wel een groter probleem om zich zorgen over te maken. Rusland.

Rusland heeft de afgelopen jaren veel te weinig geïnvesteerd in het opvoeren van zijn gasproductie. Terwijl Europa daar wel op heeft gerekend. En over het gebruik van kernenergie en kolencentrales verkeert Europa in dubio. Bozon: 'Er komt een groot probleem aan: hele hoge gasprijzen en te weinig stroom.'