De 'wonderpil' is een gewoon geneesmiddel

Het wonderpil-onderzoek wijst op een matig effect, en de bijwerkingen, zoals angst, zijn niet mis, menen Jan P. Vandenbroucke en Adam F. Cohen.Jan P. Vandenbroucke en Adam F. Cohen.

Het maandblad M van februari en de voorpagina van deze krant van 4 februari besteedden aandacht aan een wonderpil die mensen doet afvallen, het risico van hart- en vaatziekten vermindert, en die zou helpen tegen slechte gewoonten zoals roken en overmatig alcoholgebruik. De twee onderzoeken die een effect aantoonden op gewicht en vetstofwisseling, zijn gepubliceerd in The Lancet en in de New England Journal of Medicine. Dat zijn gezaghebbende bladen die medisch wetenschappelijk nieuws publiceren, maar die dat ook blootstellen aan de gebruikelijke kritiek: in de New England Journal of Medicine door een begeleidend commentaar en in The Lancet door een serie ingezonden brieven.

De commentator van de New England Journal of Medicine merkt op dat het effect op overgewicht matig is en eigenlijk gelijk aan dat van een aantal andere medicijnen die al op de markt zijn. De commentator verwijst naar een voortreffelijk onderzoek in hetzelfde nummer waarin werd nagegaan wat het effect is van een ander middel voor vermagering in combinatie met gedragstherapie in groepen: het gewichtsverlies bij deze combinatie is zowat twee keer zo groot als dat van de wonderpil. Gedragstherapie alléén heeft al evenveel effect als de wonderpil. In het onderzoek naar de wonderpil werd geen gedragstherapie als ondersteuning gegeven.

Ook in de ingezonden brieven in The Lancet valt te lezen dat het om een vrij klein effect gaat, waarbij de stofwisseling van te dikke mensen eigenlijk niet meer beïnvloed wordt dan door andere middelen. Het belangrijkste bij gewichtsverlies is of het ook wordt volgehouden. In het onderzoek naar de wonderpil stopte een groot aantal mensen met de behandeling. De onderzoekers gebruiken als bereikte gewicht het laatste bekende gewicht van die persoon. Dat geeft vrijwel zeker een te optimistisch beeld.

Een sceptische commentator van eerder onderzoek naar gewichtsverlies schreef enkele jaren geleden in de New England Journal of Medicine dat er eigenlijk maar één goede manier is om het effect van medicijn of dieet op het gewicht te onderzoeken: ga ervan uit dat de te dikke mens die het opgeeft, na verloop van tijd terug is op zijn oorspronkelijke gewicht. Gebruik voor die uitvallers hun oorspronkelijke gewicht als het bereikte gewicht in de berekening van het effect voor de hele groep. In het gecombineerde gedragsonderzoek met het andere middel was de uitval van proefpersonen veel minder groot en heeft men de gegevens wel op die wijze geanalyseerd, ervan uitgaande dat de personen die ermee kapten vervolgens toenamen in gewicht.

In M wordt ook 'gefluisterd' over terugdringen van roken en drinken. Wie dit natrekt in de medische literatuur ziet dat dit vooral een 'vermoed' effect betreft dat het wondermiddel ook kan hebben op basis van het werkingsmechanisme - wij vonden niet onmiddellijk experimenteel vergelijkend onderzoek naar roken en drinken.

In M stond ook dat de onderzoekers van de wonderpil onder strakke regie staan van de firma die de pillen maakt. Benevens de regie over het onderzoek wordt er klaarblijkelijk ook een zeer kundige regie gevoerd over de media. Het geheugen van alle partijen - industrie, artsen en media - is kort. We hebben nog maar net de Vioxx-affaire achter de rug - ook ooit aangekondigd als een revolutionaire doorbraak bij de bestrijding van ontsteking en pijn, terwijl farmacologen al lang wisten dat diezelfde mechanismen ook andere effecten zouden hebben.

In het huidige wonderpil-onderzoek met het matige effect trekken de donkere wolken van angst en depressie samen. Weten we echt al genoeg om ter wille van een beschavingsziekte farmacologisch te interveniëren in de regeling van menselijke emoties?

Kort nadat het artikel was gepubliceerd, velde ook de FDA, de Amerikaanse autoriteit voor de registratie van geneesmiddelen, een negatief oordeel over de claim dat het middel zou helpen bij het stoppen met roken. Er waren volgens de FDA blijkbaar ook nog aanvullende gegevens nodig alvorens het middel voor gewichtsverlies op de markt mocht komen. Bovendien werden zorgen geuit over mogelijk door het middel veroorzaakte depressies. Kortom, geen wonderpil, maar een geneesmiddel als alle andere. Voor sommige patiënten nuttig, maar altijd ook met negatieve effecten, en niet voor iedereen valt die balans van risico's en baten gunstig uit.

Voor lezers die veel omgaan met de medisch-wetenschappelijke literatuur, is dit gesneden koek: het uitgesproken uitlichten van één bevinding en de opwinding over een nieuw mooi mechanisme hoort bij wetenschappelijk onderzoek, maar daarbij hoort evenzeer kritiek. Die krijgen de lezers van de wetenschappelijke literatuur door commentaren en ingezonden brieven in de tijdschriften. Jammer dat lezers van M geen kennis hebben kunnen nemen van dat kritische weerwoord.

www.nrc.nl/opinie:Artikel Köhler 'De ontdekking van de wonderpil'

Jan P. Vandenbroucke is hoogleraar klinische epidemiologie en Adam F. Cohen is hoogleraar klinische farmacologie, beiden aan het Leids Universitair Medisch Centrum.