De 12de-eeuwse skyline kan herrijzen

Nijmegenaren stemmen op 7 maart niet alleen voor een nieuwe gemeenteraad maar ook voor herbouw van een oude vestingtoren. De discussie leeft in de stad. De politiek is verdeeld.

Keizer Barbarossa bouwde in de twaalfde eeuw een toren aan de Waal. Nijmegen maakte in 2005 een tijdelijke replica van steigerpijpen. Foto Flip Franssen Nederland, Nijmegen, 4-8-2005 Uit steigerpalen opgetrokken Donjon op het Valkhof. Oorspronkelijk stond hier de burcht van Keizer Barbarossa. Veel nijmegenaren willen dat de toten herbouwd wordt. Foto: Flip Franssen, 024-3238442 Franssen, Flip

De handtekeningenlijsten aan de voet van de donjon tonen aan dat het bouwsel aanspreekt - in binnen- en buitenland. Zelfs een toerist uit India heeft getekend voor herbouw van de uitkijktoren.

In het Valkhofpark in Nijmegen staat nu een van steigers en doeken gemaakte replica van de toren die deel uitmaakte van de Valkhofburcht - een vesting die in 1155 door keizer Frederik I, bijgenaamd Barbarossa, op de uitloper van een stuwwal werd gebouwd. De burcht is in 1796 en 1797 gesloopt. De donjon diende als schuilplaats bij belegeringen en kende op de begane grond geen deuren of ramen. Na een aanval door de Fransen werd er door de noodlijdende provincie Gelre gekozen voor afbraak van de burcht, in plaats van herstel. Het tufsteen werd vermalen, de bakstenen hergebruikt en het puin verwerkt in de fundering van wegen. Alleen de St Nicolaaskapel en de St. Maartenskapel (de huidige Barbarossaruïne) bleven gespaard.

Sinds de opening in juli 2005 - het jaar dat Nijmegen zijn 2000-jarige bestaan vierde - hebben meer dan 100.000 mensen de tijdelijke replica bezocht. De bezoekers kijken vanaf een platform op 33 meter hoogte uit over de Waal en de Betuwe. Op zijn beurt versterkt de toren in de ogen van de initiatiefnemers de Nijmeegse skyline en het historische imago van de stad.

De voorstanders van definitieve herbouw hebben een referendum afgedwongen dat op 7 maart, gelijktijdig met de raadsverkiezingen, wordt gehouden. Alle inwoners van Nijmegen mogen zich uitspreken voor of tegen herbouw.

De vraag of Nijmegen een donjon terug moet krijgen, leeft enorm. Dat constateert voorzitter Fer Boshouwers van de Valkhofvereniging, de instantie die de beide kapellen beheert en al 28 jaar ijvert voor herbouw van de toren. 'Er zijn mensen die in de eerste plaats voor het referendum naar de stembus gaan, en dan pas om een gemeenteraad te kiezen', zegt hij. Peilingen wijzen uit dat een meerderheid voor herbouw is, maar Boshouwers weigert zich rijk te rekenen. Hij wijst op de grote verdeeldheid onder historici, culturele instellingen en politici. 'Er loopt een breuklijn door alle lagen van de bevolking', constateert Boshouwers.

De voorstanders zien de donjon als een (toeristische) aanwinst en vinden het geen bezwaar dat er 'historiserend' wordt gebouwd om het oude imago van de stad te versterken. De tegenstanders zijn van mening dat in het historische park geen nieuwbouw mag plaatsvinden, en zeker geen 'namaak'.

GroenLinks, de grootste partij in de gemeenteraad en tegen herbouw, noemt de nieuwe donjon een 'betonnen kolos met wat sierstrips' die afbreuk doet aan het romantische karakter van het Valkhofpark, een van de oudste stadsparken van Nederland. De verdeeldheid in de politiek is er niet alleen tussen partijen, maar ook onderling. Zo is bijvoorbeeld de PvdA formeel voor herbouw, maar is de huidige fractie verdeeld. En bij D66, eveneens voorstander, zijn de leden op de nieuwe kieslijst verdeeld.

De onderlinge verdeeldheid is een van de redenen waarom de herbouw van de donjon door de Nijmeegse partijen niet gebruikt wordt om zich in de verkiezingsstrijd te profileren. 'Maar dat is ook wel zo zuiver, het gaat hier om een burgerinitiatief', zegt Albaer Hillen van de CDA-fractie. 'Het is eigenlijk een a-politiek onderwerp', vindt Duco Bodewes van D66. Zijn partij brengt de laatste weken de donjon geregeld onder de aandacht van de Nijmegenaren, maar doet dat volgens Bodewes vooral omdat het een 'heel goed onderwerp' is voor een referendum.

Tien jaar geleden stemde de kleinst mogelijke raadsmeerderheid in Nijmegen voor herbouw. Maar toen stak het rijk uiteindelijk een stokje voor de plannen. De grond van het Valkhofpark geldt als een archeologisch rijksmonument en herbouw zou schade aanrichten, aldus een advies van de Rijksdienst voor de monumentenzorg uit 1996. Eerdaags wordt het nieuwe advies verwacht.

Een eventueel negatief advies hoeft volgens een woordvoerder van de gemeente geen roet in het eten te gooien. Als er wordt gekozen voor herbouw, kan er bij de uitwerking van de plannen rekening worden gehouden met de eventuele bezwaren van het rijk. Boshouwers denkt dat de vrees dat herbouw schade aanricht, ongegrond is. Er wordt op precies dezelfde plek gegraven waar al tweemaal eerder de schop de grond in is gegaan: bij de bouw en de afbraak, terwijl in de loop van de tijd bij opgravingen niets is gevonden. 'Op die plek is echt niets te vinden.'

Het argument dat je niet historiserend mag bouwen, snijdt in zijn ogen ook geen hout. Er zijn in Nijmegen meer zogenaamd historische gebouwen herbouwd, zoals het stadhuis, de Stevenstoren en de kanunikkenhuizen. 'Waarom mag je het ene wel herbouwen en het andere niet', vraagt Boshouwers zich af.

De gemeenteraad heeft als randvoorwaarden gesteld dat de donjon zo veel mogelijk met authentiek materiaal herbouwd wordt, voor een breed publiek toegankelijk moet zijn en dat er geen gemeenschapsgeld in gestoken wordt. Dit laatste houdt in dat er een commerciële uitbater gevonden moet worden, maar volgens Boshouwers hoeven de tegenstanders niet bang te zijn voor pretpark-achtige toestanden. 'Het kan historisch heel correct. Het mag geen ballentent worden.'