Overtredingen heten nu zonden op Sulawesi

In Pengkap op het Indoneisische eiland Sulawesi wordt stapje voor stapje de shari'a ingevoerd. De vraag is of die gaat gelden als religieuze wegwijs of als verordening.

Vlakbij sociëteit De Harmonie worden gouden sieraden verkocht. Aan de andere kant ligt een zondig straatje, waar je 's avonds beter weg kunt blijven; alles is er stevig in handen van de Chinezen, zoals toen Nederlanders de sociëteit frequenteerden.

's Avonds rijden duizenden uitgelaten fans met hun brommers over de slonzige boulevard van de havenstad Makassar op het Indonesische Sulawesi en vieren al toeterend de overwinning van hun voetbalclub. De meisjes achterop houden de jongens stevig vast, soms wat steviger dan strikt genomen nodig is.

Die striktheid staat hier ter discussie. Geestelijke leiders en diverse politici in het zuiden van Sulawesi werken sinds vijftien jaar aan de invoering van de leefregels van het islamitische recht, de shari'a. Heel veel is daar niet van merkbaar. Geleidelijk, is een woord dat telkens valt, 'een kwestie van overtuigen, niet van afdwingen', zegt de voorzitter van het plaatselijke comité ter invoering van de shari'a. Voor de shari'a-in-de-praktijk verwijst hij naar het district Pangkep. Sinds vijf maanden is Syafrudin Nur daar burgemeester. Hij heeft de daad bij het woord gevoerd: de shari'a is er wet. De leden van het comité zijn allemaal een beetje trots op Syafrudin Nur. Op naar Pangkep.

Langs de weg hangen aansporende teksten om van de drank af te blijven. Een steekproef op een districtskantoor leert dat alle vrouwen een hoofddoek dragen. Allemaal met plezier en uit vrije wil en ook al heel lang, al blijken er een paar toch pas vijf maanden geleden het besluit te hebben genomen. In het kantoorritme wordt sinds vijf maanden explicieter rekening gehouden met de tijden voor gebed en lezing uit de koran. Daar gaat ook iedereen trouw naar toe.

Syafrudin Nur (46) ontvangt zoals het een districtschef betaamt. Hij laat eerst antichambreren in de grote ontvangsthal. Banken en fauteuils staan in een groot carré, twaalf bloemboeketten op de tafels. Vier foto's van Syafrudin zelf sieren de ruimte, en nog twee met zijn vrouw - één keer met en één keer zonder hoofddoek. Hoe zit het nou met die hoofddoek? De burgemeester vertelt: 'Wij zijn geen radicalen, de hoofddoek maakt vriendelijk, voorkomend, maar is hier geen wet. We moedigen het dragen ervan aan, althans bij moslima's.'

In Pengkap is dit laatste overzichtelijk, want 99,6 procent van de 300.000 inwoners is moslim. Over die hoofddoeken gaan de nieuwe plaatselijke verordeningen dus niet. Ze gaan voornamelijk over alcohol en seks. In Pengkap is geen drank meer te krijgen, prostitutie, gokken en pornografie zijn er verboden. Een bescheiden heffing van de rijken ten behoeve van de armen in het district heet in de verordening 'sakat', een islamitische term. Voor zover het echte verordeningen zijn, staan er geldboetes op de overtredingen. Maar in Pengkap spreekt men niet meer van overtredingen, maar van zonden.

Lijfstraffen voor zondaars zijn hier uit den boze. Syafrudin: 'We zijn hier niet achterlijk, we willen gewoon niet dat mannen drinken of gokken, want daar komt alleen maar criminaliteit van of ellende thuis.'

De veranderingen in Pengkap en sommige andere districten van zuidelijk Sulawesi doen nog het meest denken aan een ethisch reveil, aangevuld met een fikse portie sociale controle. De actieve vrouwenbeweging op heeft er tot op zekere hoogte niet zoveel problemen mee. Voorzitter Zohra Basso, een kleine, felle vrouw van vijftig, vindt ook dat het 'tijd wordt voor ons, moslims, om de shari'a in de praktijk te brengen'.

Haar bezwaren beginnen daar waar de shari'a ophoudt de gelovige een vrome weg te wijzen en tot wettelijke verordening wordt gemaakt. Zohra: 'Dan zet je de deur open voor manipulatie, want de shari'a kun je op honderden manieren interpreteren. De gelovige moet dat zelf weten, dat mag geen wet jou of mij voorschrijven.'

In deze discussie in Indonesië lopen steeds een paar dingen door elkaar. Enerzijds is er deze nieuwe trend naar verankering van een soort deugdzaamheid in het leven van alledag, anderzijds het familierecht dat in Indonesië al van oudsher - ook in de koloniale tijd - op islamitische leest is geschoeid en door islamitische rechtbanken wordt behandeld. Huwelijken, echtscheidingen, erfrecht - ze bieden de man van oudsher een aanzienlijk grotere ruimte dan de vrouw.

Zohra en haar vrouwenbeweging maken zich daar drukker om dan om de burgemeester van Pengkap. Ze runt een klein blijf-van-mijn-lijf-huis en de organisatie biedt emancipatietraining.

Zohra's zorg is dat het oude islamitische familierecht en het nieuwe religieuze conservatisme nu in elkaar gaan overlopen: 'Nu wordt de vrouw aangespoord om een hoofddoek te dragen, maar straks - als we niet uitkijken - móet zij het van haar man. Als ze dan weigert, staat ze met lege handen op straat.'

In de stad Makassar ligt het met de shari'a oneindig veel ingewikkelder. Dat begrijpen alle leiders van het shari'a-comité. Van de 1,5 miljoen inwoners heeft 10 procent een ander geloof dan de islam. Voor hen zullen altijd andere leefregels gelden.

In zijn ideale samenleving, zegt voorzitter Syafrudin, moet de katholiek of hindoe zijn of haar eigen overtuiging volgen. 'Desnoods komt er een katholieke slijterij, alleen voor katholieken, als zij dat willen', zegt hij. Bovenal is er de weerbarstigheid van alledag: een grote stad en een nieuwe deugdzaamheid vormen nou niet bepaald een vanzelfsprekende combinatie.