Geld maakt nog geen land van Bosnië

We hebben van Bosnië een markteconomie gemaakt, zegt de internationale gemeenschap. Tien jaar van bevoogding heeft weinig opgeleverd, oordelen critici in het land zelf. In elk geval niet het Bosnië dat de Bosniërs willen.

Sarajevo anno 2006: een Europese stad als de meeste andere. Foto AP Two Bosnian girls walk under a billboard in Sarajevo on Monday, Jan 23, 2006. A severe cold front coming from Russia hit the country, bringing snow and temperatures down to bellow zero. (AP Photo/Hidajet Delic) Associated Press

Nergens op de Balkan vind je verhoudingsgewijs zoveel Engels sprekende jongeren als in Sarajevo, de hoofdstad van Bosnië, ook al hebben de meesten nog nooit een stap buiten de landsgrenzen gezet. Ze spreken bekakt college-Engels, vlot Amerikaans, doorspekt met jargon, Schots, zelfs steenkolen-Engels, op z'n Nederlands. Het ligt er maar net aan voor welke internationale hulporganisatie je werkt, en wie daar de baas is.

'De internationale gemeenschap is hier de belangrijkste werkgever,' zegt de Bosnische Nerma Jelacic. 'De weerstand tegen de dominante aanwezigheid van Westerse organisaties neemt toe. Maar als ze morgen hun koffers zouden pakken voltrekt zich hier een ramp. Hotels, restaurants, babysitters, ambitieuze jongeren op zoek naar een baan - niemand kan meer zonder hen.'

Ruim tien jaar na de oorlog in Bosnië (1992-1995) rijden de jeeps van de VN, de OVSE (Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa) en de EU-politiemacht er nog af en aan. Werknemers van de Wereldbank en de Oost-Europabank EBRD bevolken de restaurants van Sarajevo. 'Het is een jungle waarover niemand heerst,' zegt Jelacic, hoofdredactrice van Balkan Investigative Reporting Network dat kritisch rapporteert over de rol van de internationale gemeenschap in Bosnië.

Het Dayton-vredesakkoord van 1995 verdeelde het land in twee entiteiten: de moslim-Kroatische federatie en de Servische republiek. Op landelijk niveau regeert een driekoppig presidium, waarin de drie nationaliteiten - moslims, Kroaten en Serviërs - zijn vertegenwoordigd. Het bureau van de Hoge Vertegenwoordiger ziet namens de VN toe op de uitvoering van 'Dayton'; het mandaat van de VN strekt ver genoeg om dwarsliggende ministers te ontslaan.

Toch slaagde de Brit Paddy Ashdown, die in januari na vier jaar als Hoge Vertegenwoordiger afzwaaide, er niet in om de partijen in Bosnië op één lijn te krijgen. 'De groeiende irritatie daarover is begrijpelijk', zegt VN-woordvoerder Kevin Sullivan in Sarajevo. 'De werkloosheid is hoog (rond 30 procent, red.). De helft van de mensen leeft op of onder de amoedegrens. Het herstel gaat in hun ogen nooit snel genoeg. Maar we hebben hier wel een functionerende markteconomie geschapen.'

Alleen al tot 2000 investeerde de internationale gemeenschap ruim vijf miljard dollar in de wederopbouw. Als de Bosniërs vervolgens diezelfde gemeenschap de schuld geven van de heersende onvrede is dat een gegeven paard in de bek kijken, zegt prof. Fikret Causevic van het Economisch Instituut in Sarajevo. 'We hadden eerst het proces van 'nation building' moeten aanpakken: het scheppen van één Bosnische staat en één economische ruimte. Nu bestaan er drie economische elites, die zich vooral bekommeren om hun eigen etnische groep - de moslims, Serviërs of Kroaten.' ''Dayton' is een constructiefout,' zegt Jelacic. 'De miljarden aan donorhulp waren welkom, maar die maken nog geen land. Er is nooit een uniform model gebruikt. De wensen en ideeën van de Bosniërs zelf zijn niet serieus genomen. Dezelfde fout, het opdringen van een Westers academisch model, wordt nu ook in Afghanistan en Irak gemaakt.'

De Amerikaanse en Europese visies op 'nation building' hebben volgens Jelacic van begin af aan gebotst. Als voorbeeld noemt ze de ruim 100 miljoen dollar die de Amerikanen investeerden in de opbouw van media in Bosnië. 'Naar Amerikaans voorbeeld moesten er commerciële stations komen. De Europeanen daarentegen maakten zich sterk voor de hervorming van de publieke zenders, want dat past in de Europese traditie. Ze werken elkaar dus tegen.'

Ook corruptie is een toenemend probleem, oordeelde onlangs corruptiewaakhond Transparency International. VN-woordvoerder Sullivan geeft het toe. 'Maar we hebben wel weten te voorkomen dat Bosnië afglijdt tot een land waar zwarthandelaren de dienst uitmaken. Dat is niet gebeurd. De criminaliteit in Sarajevo houdt gelijke tred met die in een gemiddelde Zwitserse stad.'

Er is vooral veel mis met 'de perceptie van de huidige situatie', zegt Srecko Latal van de Wereldbank. Hij houdt kantoor in een zakencentrum dat in de oorlog door granaatinslagen werd vernield en daarna door investeerders uit Koeweit werd gerenoveerd. 'Men lijkt al weer vergeten dat we tien jaar geleden nog emmers met water naar onze huizen moesten slepen. De capaciteit van lokale politici, academici en ondernemers is klein. De meeste talenten vertrokken na 1995.'

De Bosnische ondernemer Edin Mehic probeert daar wat aan te doen. Hij zette een werving- en selectiebureau op, dat druk wordt bezocht door Bosniërs in de diaspora die terug willen en een baan ambiëren bij een van de internationale bedrijven die zich in Sarajevo vestigen. 'Daar heb ik mijn hoop op gevestigd, want een Oostenrijkse bank of een Indiaas staalbedrijf maakt het niet uit of je moslim, Kroaat of Serviër bent. Die willen gewoon kwaliteit.'

Mehic begon zijn bedrijf met spaargeld, na een paar jaar werken voor een Deense hulporganisatie. Van de internationale gemeenschap verwacht hij weinig meer. 'Ze werken samen met de nationalistische partijen. Die dansen naar hun pijpen zolang ze economisch vrij spel hebben. De corruptie binnen politieke partijen is endemisch.'

Het is de grootste fout van Paddy Ashdown, zegt ook professor Causevic. 'Ashdown heeft zijn oor laten hangen naar de nationalisten, zonder te beseffen dat zij maar één motief hebben: economische controle.' Aan de Duitse diplomaat Christian Schwarz-Schilling, opvolger van Ashdown, om met de Bosniërs een strategie te bepalen die leidt tot een multi-etnische staat met één gezamenlijke grondwet.

Nerma Jelacic heeft de hoop opgegeven. Volgens haar is het experiment-Bosnië mislukt. 'Er zijn miljarden gepompt in een opgedeeld land. Daarna moest er plots één Bosnië worden gemaakt. Alles wat in vijf jaar is opgebouwd wordt weer afgebroken. Een deadline schuiven de VN voor zich uit, want bij hun vertrek zal men vragen: wat is er bereikt? Na tien jaar wonen we nog altijd in een verdeeld land.'