Corruptie bezongen als zegen voor Amerika

Een film hoeft niet altijd goed te zijn om indruk te maken, net zoals sommige goede films nauwelijks een indruk achterlaten. Er zijn allerlei redenen te geven waarom Syriana geen goede film is. Er is veel te veel in dik twee uur gepropt. Vijf verhaallijnen worden uitgezet en steeds nauwer met elkaar verbonden.

We moeten zo'n twintig meer of minder prominente personages uit elkaar zien te houden, waarbij ondertiteltjes aangeven waar ter wereld ze zich bevinden - Beiroet, Washington, Texas, Teheran, Genève, Dubai. De intriges rennen voor ons uit, vliegen hoog boven ons hoofd. Het gaat om olievelden in de Perzische Golf, Kazachstan, Texas, om Chinese, Amerikaanse en Arabische geopolitiek, over fundamentalisten, migranten, advocaten, olieboeren, emirs en CIA-agenten.

De montage binnen de scènes is soms wel heel nerveus en dan gaat het meestal ook nog keihard over van de ene scène naar de andere. Pats, we zijn aan de andere kant van de wereld, aan de andere kant van de intrige. Veel informatie van Syriana zal de kijker ongemerkt passeren, dat is onvermijdelijk. Dat moet regisseur en scenarist Stephen Gaghan hebben geweten en voor lief hebben genomen.

En toch maakt Syriana indruk, niet door zijn ingenieuze plotwendingen maar door de spanning die twee uur lang te snijden blijft en vooral door de uiterst sfeervolle en overtuigende onderdompelingen in exotische milieus. Er is een feestje van rijkelui in Teheran, waarbij mooie meisjes achteloos switchen tussen hoofddoek en body. Er zijn beelden van de olievelden waar Aziatische migrantenwerkers een bestaan proberen op te bouwen. Die scènes hebben vreemd genoeg ineens wel een kalmer tempo, een bijna documentair karakter en geven de film de overtuigingskracht die de haastige plot niet heeft. Op die momenten bruist Syriana als een kosmopolitische film en niet als de 'globalistische' die hij zo nadrukkelijk wil zijn.

Syriana is wel Traffic met olie in plaats van drugs genoemd. De vergelijking tussen die twee films is gerechtvaardigd door het feit dat Gaghan beide schreef (Steve Soderbergh regisseerde Traffic in 2000), door de pretentie en door de vorm. Ook Traffic beschouwde een internationaal heet hangijzer vanuit verschillende perspectieven, die ten slotte allemaal met elkaar bleken samen te hangen, zoals onze moderne wereld nu eenmaal met miljoenen haken en ogen aan elkaar hangt. De grondtoon van Traffic was: de Amerikaanse oorlog tegen drugs is hypocriet doordat Amerikanen diezelfde drugs verhandelen en gebruiken. Alleen was de melodie af en toe te sentimenteel.

De grondtoon van Syriana is: de buitenlandse politiek van de Verenigde Staten is zo van eigenbelang doortrokken, dat zij een spoor van vernieling in de wereld achterlaat. En daarbij is Syriana zelden sentimenteel. Als Amerikanen olie ruiken, dan schrikken ze er niet voor terug mensen te doden, onschuldige, idealistische en begaafde mensen. Ze zijn bereid hun eigen wetten naar hun belangen bij te buigen, ze verraden hun vrienden en hun idealen en ze zijn corrupt - in Syriana is een schitterende, hilarische en alweer in snelvuur afgeschoten lofzang op corruptie als zegen voor Amerika opgenomen, uitgesproken door een senator voor het Capitool.

Gaghan schrikt niet terug voor dit soort dreunen tegen het establishment. Dat is waarom een van de hoofdrolspelers, George Clooney vooraf had gewaarschuwd dat Syriana brisanter zou worden dan zijn eigen prikkelende Good Night, and Good Luck. Clooney speelt hier een morsige CIA-agent, gemodelleerd naar Robert Baer op wiens See No Evil: The True Story of a Ground Soldier in the CIA's War on Terrorism Gaghan zijn scenario baseerde. De jacht van deze agent op een in verkeerde handen gevallen Stingerraket is maar een van de draden in dit wereldomspannende drama. Andere hoofdrollen zijn voor Jeffrey Wright als een jurist die een oliedeal moet onderzoeken, voor Matt Damon als economisch adviseur die zich door de kroonprins van een oliestaat laat inhuren en voor Chris Cooper die een oliebedrijf leidt.

Maar het echte venijn schuilt in een verhaallijn die maar heel licht met de rest verbonden is, waarvan de hoofdrolspelers van hun leven niet in aanraking zouden kunnen komen met emirs, duurbetaalde advocaten of senatoren. Dat zijn een paar Pakistaanse jongens die radicaliseren doordat ze zich aan de onderkant van de wereld bevinden, hoe die ook in elkaar steekt. Dat zijn de jongens die alleen de kracht van hun aantal hebben en de energie van hun geloof. De scènes waarin zij worden gerekruteerd, konden wel eens de hardste dreunen zijn die Gaghan uitdeelt. En die dreunen blijven lang na afloop van Syriana in je hoofd doorklinken, als een lang aangehouden pianoakkoord.

Syriana. Regie: Stephen Gaghan. Met: George Clooney, Matt Damon, Jeffrey Wright, Chris Cooper, Christopher Plummer, Alexander Siddig, Amanda Peet. In: 30 bioscopen.