Moslims Tatarstan koesteren hun tolerante islam

De moslims van de Russische deelrepubliek Tatarstan koesteren hun eeuwenoude liberale tradities: hier geen fundamentalisme. 'De vraag is: leert onze jeugd de islam van ons of van Osama Bin Laden?'

De organisator vroeg meteen een patent aan, want haar idee zal in de moslimwereld aanslaan: Miss Moslima. Bij de Miss Moslima-verkiezing draait het eerder om spiritualiteit dan uiterlijk. Miss Moslima draagt geen badpak, maar de hijab. De jury bestaat volledig uit vrouwen.

Vorige maand koos een jury Diljara Sadikova (16) tot eerste Miss Moslima van Tatarstan. Zoals Diljara uit de koran reciteert, dat was bijna zingen. Borduren kon zij met de besten en haar tsjak-tsjak, een Tataarse zoetigheid, smaakte voortreffelijk. Bovendien beschikte Diljara over intelligentie, de juiste levenshouding en schoonheid.

'Het was moeilijk om deel te nemen', zegt Diljara bedeesd. Toen ze journalisten te woord moest staan, kon ze wel door de grond zakken. 'Toch hoop ik met mijn deelname wereldse meisjes nader tot Allah te brengen', zegt ze. 'Zij denken dat een moslima de hele dag thuis zit te niksen in zwarte sluiers. Dat is niet zo. Ik wil lerares worden.'

Tatarstan is een deels islamitische deelrepubliek van Rusland. Tataarse intellectuelen claimen dat de tolerante, vrouwvriendelijke 'Europese islam' bij hen inheems en oeroud is. Die traditie wil ze tegen radicale Arabische invloeden beschermen.

Tataren zijn trots op hun tradities. Sinds tsaar Ivan de Verschrikkelijke in 1552 hun hoofdstad Kazan verwoestte en iedereen die groter was dan een wagenwiel aan het zwaard reeg, worstelen ze om hun identiteit te bewaren. De Russen verwoestten hun moskeeën, bouwden kerken en kloosters, koloniseerden het beste land en doopten Tataren met het mes op de keel. Op het Kremlin (fort) van Kazan bouwde Ivan een triomfkerk. Toen de islam na 1780 weer formeel werd toegestaan, beleefden de Tartaren een verlichting. Ze ontwikkelden het Jadadisme, een liberale islam, die zich keerde zich tegen het oude onderwijs op koranscholen, gekenmerkt door het monotoon stampen van koranteksten. De Jadadisten stimuleerden kennis van het Arabisch en Perzisch, kritische koranstudie, onderwijs voor vrouwen, westerse wetenschap en eigen kranten.

Maar de bolsjewieken vernietigden na 1917 de Tataarse elite en met hen ging het Jadadisme ten onder. De islam overleefde dankzij dorpsmullahs decennia van gedwongen staatsatheïsme. 'In zeer primitieve vorm', zegt islamoloog Moechametsjin Rafik. Toen in 1991 de Sovjet-Unie uiteen viel en de islam herleefde, moest Tatarstan zijn imams importeren uit het Midden-Oosten.

Uiterlijk is de islam helemaal terug in Tatarstan: het aantal moskeeën steeg in vijftien jaar van zestig tot twaalfhonderd. Tsaar Ivans triomfkerk op het Kremlin valt nu weg in de slagschaduw van de machtige blauwe koepel en vier minaretten van een van de grootste moskeeën van Europa. In de moskeeën hebben bejaarde dorpelingen gezelschap gekregen van Tataarse jongeren.

De familie van Miss Moslima is een goed voorbeeld. De Sadikovs waren een niet-religieus Sovjetgezin: pa monteur, moeder lerares. Toen Diljara's broer Boelat zes jaar geleden als belijdend moslim terugkeerde uit de stad, gaf dat spanningen. Moeder Floesja: 'Wij begrepen hem niet en maakten veel ruzie. Maar Boelat gaf ons boeken en cassettes, onze kennis van de islam verdiepte zich.' Diljara zag als eerste het licht, ging vijfmaal per dag bidden en aanvaardde de hijab, wat behalve voor hoofddoek staat voor 'decente kleding'. Nu laat zelfs vader de wodka staan. Moeder Floesja: 'Velen in het dorp volgen ons voorbeeld.'

Kinderen die ouders bekeren past in een patroon, denkt islamoloog Jakoepov. 'Hier wordt de jeugd religieuzer.' Hoewel Kazan een typisch Russische provinciestad is, zie je nu baarden en hoofddoekjes op straat. Elvira is verkoopster in een islamitische modewinkel. Behalve parfums zonder alcohol, hangertjes met kompas om Mekka te vinden en prullaria uit het Midden-Oosten verkoopt ze vooral kleding die hijab is. 'Een groeimarkt', zegt Elvira. Burka's verkoopt ze niet. 'Dat gaat te ver.'

Moskou volgt de ontwikkelingen met argusogen. Toen Poetin eens werd gevraagd waarom hij het opstandige Tsjetsjenië niet uit Rusland liet vertrekken, beriep hij zich op een dominotheorie: na Tsjetsjenië zou de Kaukasus vallen, daarna zou de radicale islam langs de Wolga als een kromzwaard in het olierijke hart van Rusland doorstoten, naar Tatarstan. Kazan zou dan een tweede Sarajevo worden, Rusland een nieuw Joegoslavië.

Valioela Jakoepov, plaatsvervangend moefti van Kazan, acht dat een serieus risico als Tatarstan zijn eigen islam verloochent. 'Seculier in die zin dat we een aparte sfeer van het geloof en van politiek erkennen. Tolerant en voor vrouwenrechten, want nergens in de moslimwereld kregen vrouwen van oudsher zulk goed onderwijs', zo vat hij die samen. Jakoepov gelooft rotsvast dat deze islam de ware islam is. 'Wij ontvingen haar rechtstreeks uit handen van de profeet.' Immers, de Wolga-Bulgaren, van wie de Tataren deels afstammen, bekeerden zich al voor het jaar 922. 'Omdat de Tataren volledig geïsoleerd van de moslimwereld leefden, handhaafden wij de leer in zijn pure vorm.' Die oeroude traditie helpt de Tataarse elite weerstand te bieden aan radicale stromingen. Sinds het vallen van het IJzeren Gordijn sijpelen die ook in Tatarstan binnen. Veel Tataren trokken naar Mekka, jongeren studeerden in het Midden-oosten en met Saoedische miljoenen voor nieuwe moskeeën kwamen radicale imams.

Die zijn inmiddels Tatarstan weer uitgezet: in 1998 werd in Kazan de 'Islamitische Universiteit' gesticht. Conrector Goezman Ischakov vindt de eigen imamopleiding van vitaal belang. Anders luistert de jeugd naar wahabisten. 'Zo'n strikte vorm van islam leidt in Rusland tot bloedvergieten.' Hij prent zijn studenten in trots te zijn op de eigen tradities. Behalve theologie, koranleer en Arabisch leren ze economie, informatica, geschiedenis en westerse talen. Ischakov: 'Onze imams moeten een tegenwicht bieden voor televisiezenders als Al-Jazeera. Straks is er ook nog internet. De vraag is: leert de jeugd van ons of van Osama Bin Laden de islam?' Islamoloog Rafik denkt dat Europese moslims van Tatarstan kunnen leren. Met een grijns: 'Maar uw moslims leven nog maar dertig jaar onder de christenen. Gun ze nog wat tijd, een eeuw of drie. Dan komt alles goed.'