'Iedere dag een stevig paas-eitje'

Waarom optimisme de levensverwachting verlengt, weet onderzoeker Daan Kromhout nog niet precies, maar cacao is in elk geval goed voor hart en bloedvaten.

'Iedere dag een stevig paaseitje, zoveel is het ongeveer.' Met Pasen in aantocht, aan het begin van de lijdenstijd, is het voor prof.dr. Daan Kromhout niet moeilijk om aan te geven hoeveel tien gram chocola is. Tien gram pure chocola per dag, vijftien jaar lang, halveert de jaarlijkse kans op de dood door een hart- of vaatziekte, vergeleken met mensen die geen chocola eten. Daarmee is niet gezegd dat een chocolade-eter níet door hart- en vaatziekten wordt getroffen. Alleen gebeurt dat waarschijnlijk later in het leven.

Kromhout, hoogleraar volksgezondheidsonderzoek aan de Wageningen Universiteit en vice-voorzitter van de Gezondheidsraad, is sinds begin jaren tachtig de onderzoeksleider van de al in 1960 begonnen Zutphen Studie, in 1985 omgedoopt tot de Zutphen Ouderen Studie. Twee publicaties, over de invloed van cacaoconsumptie en optimisme op de sterfte aan hart- en vaatziekten, beide op basis van het enorme databestand, verschenen gisteren in de Archives of Internal Medicine.

De gegevens voor deze onderzoeken zijn tussen 1985 en 2000 verzameld door Zutphense mannen die tussen 1900 en 1920 werden geboren om de vijf jaar te ondervragen over hun levensgewoonten en voedingspatroon, ze lichamelijk te onderzoeken en door hun doodsoorzaken bij te houden. Zowel een optimistische levensinstelling als vier gram cacaoproducten per dag halveren de kans op de hartdood. 'Nee, wat belangrijker is, kan ik echt niet zeggen. Het is puur toeval dat die twee publicaties tegelijkertijd in de Archives zijn verschenen. Dat wist ik ook niet.'

Voor het epidemiologisch vastgestelde gezondheidseffect van optimisme ontbreekt nog een verklaring. Voor het gezondheidseffect van cacao is wel een mogelijk mechanisme bekend. Kleinere onderzoeken die enkele weken duurden, waarbij proefpersonen dagelijks veel chocola aten, hebben de afgelopen jaren al laten zien dat chocola goed is voor het endotheel, de binnenbekleding van de bloedvaten. En ook dat de bloeddruk ervan daalt. In de Zutphen Ouderen Studie is nu voor het eerst aangetoond dat cacaoconsumptie ook echt invloed heeft op de sterfte aan hart- en vaatziekten. En dat gebeurt waarschijnlijk doordat cacao vol zit met flavanolen, sterke anti-oxidanten die de endotheelfunctie verbeteren.

'Maar ja', zegt Kromhout, 'je moet oppassen met die mechanistische verklaring, want de beschermende rol van anti-oxidanten ligt behoorlijk op zijn gat. Uit grote trials met anti-oxidante vitamines als C, E en bèta-caroteen (voorloper van A) zijn de afgelopen jaren teleurstellende resultaten gekomen.' Kromhout somt moeiteloos de bezwaren tegen deze studies op, én de onderzoeken die nodig eens gedaan moeten worden om uitsluitsel te krijgen.

Onderzoek onder ouderen - zoals in Zutphen - laat vaak snelle resultaten zien, omdat ouderen niet zo veel meer eten. Kromhout: 'Als je weinig eet wordt het steeds belangrijker wat je eet. Kijk, als je een fanatiek sportende twintiger bent en je eet 3.000 kilocalorieën per dag, dan moet je wel heel raar doen om niet alle voedingsstoffen en vitaminen voldoende binnen te krijgen. Maar ouderen komen snel in de problemen.'

Dat paaseitje zal voor weinigen een probleem zijn. En het mag ook best melkchocola zijn. 'Melkchocola bevat minder cacao - en daar zit het effect in - maar niet eens zoveel minder. Dat heb ik ook pas geleerd toen we de cacaobestanddelen van alle 750 voedingsmiddelen hadden geanalyseerd die de Zutphense mannen aten. Dagelijks één stevig eitje puur, of twee kleine eitjes melkchocola. Dat is het ongeveer.' Of het echt per dag moet - zoals de één à twee glazen alcohol - en of een grote hoeveelheid ineens slechts is - zoals bij alcohol - kan Kromhout niet zeggen. 'Maar ik verwacht een ander effect dan bij alcohol, waar grote hoeveelheden in één keer echt slecht zijn.'

Het onderzoek onder mannen in Zutphen begon in 1960 als onderdeel van de Zeven Landen Studie, een groot epidemiologisch onderzoek naar leefgewoonten als risico voor hart- en vaatziekten in zeven landen, in Europa van Finland tot Griekenland, plus groepen mannen in Japan en de Verenigde Staten. De Zutphense deelnemers waren toen tussen de 40 en 60 jaar oud. De eerste resultaten van de Zeven Landen Studie behoren nu tot de algemene kennis: roken, hoge bloeddruk en een hoog cholesterolgehalte zijn slecht voor hart- en bloedvaten. Daarna leerde de Zeven Landen Studie dat groente, fruit, vis en en onverzadigd vet (zoals de meeste plantaardige oliën) goed zijn voor hart en bloedvaten. En dat verzadigd vet - zoals in vlees en melk - slecht is.

Aan de enquête naar de invloed van een optimistische levenshouding deden in 1985 nog 887 mannen mee, maar hun aantal was in 2000 al geslonken tot 171. Kromhout: 'We gaan nu niet meer terug voor nieuwe enquêtes en onderzoeken, maar houden wel de doodsoorzaken in de groep bij.' De Zutphense studie krijgt de komende jaren één grote finale opleving: de analyses van alle gegevens die in 40 jaar tijd zijn verzameld.