ANC is scheldwoord geworden

Na twaalf jaar trouw aan regeringspartij ANC willen kiezers in Zuid-Afrika beloond worden voor hun steun. Bij verkiezingen van morgen zeggen stenen meer dan stemmen.

De stenen en de benzinebommen. De afgebrande huizen van de vertegenwoordigers van de macht. De rubberen kogels en het traangas uit de geweerlopen van de buikige, meest blanke, politiemannen. De oudere bewoners van de zwarte woonwijk Khutsong, een uurtje rijden ten westen van Johannesburg, hebben het allemaal al eerder gezien.

De veldslag die nu al dagen achtereen in deze township woedt, is een herinnering aan een heel ander tijdvak in Zuid-Afrika. Van vóór de komst van democratie. Van vóór Tutu en Mandela. Vijftien jaar geleden stond deze wijk van lekkende huisjes zonder water en zonder riolering ook dagelijks in brand. Maar toen waren de machthebbers hier nog blank. Toen mocht niemand hier stemmen. Toen volstond voor alle tekortkomingen in dit land een verklaring die bestond uit drie lettergrepen: a-part-heid. Eén woord.

De scholieren met gebleekte spijkerbroeken die nu de pantserwagens van de politie met straatstenen bekogelen, waren destijds niet eens geboren. Ze willen het er ook niet over hebben. 'Geef me vijf rand', schreeuwt een jongen met een afgebroken tegel in zijn knuist. Vijf rand voor een benzinebom. Vijf rand om nog een huis van een van de gemeentebestuurders van regeringspartij ANC, de voormalige bevrijdingsbeweging, in brand te kunnen steken. Als je die vijf rand niet snel genoeg geeft, krijg je zelf een salvo stenen om je oren.

Aan de vooravond van de lokale verkiezingen die morgen in Zuid-Afrika worden gehouden, is Khutsong niet de enige plek in het land waar ANC een scheldwoord is geworden. In Durban marcheerden gisteren honderden woedende krottenwijkbewoners door de straten. Ze eisten fatsoenlijke huizen. Daarvoor waren er de rellen in Khayelitsha, de kilometerslange krottenwijk voorbij het chique vliegveld van Kaapstad. En daarvoor in Matatiele, in Promosa, in Olievenhoutbosch, in Botleng, in Harrismith, in Oceanview.

Het ministerie van Veiligheid telde in het afgelopen jaar bijna zesduizend demonstraties. Tegen wanbestuur, corruptie en het uit blijven van een beter leven.

verkiezingen Het stemvee heeft een grote bek gekregen

Die demonstraties markeren een radicale ommekeer in de politiek van geduld en verzoening in Zuid-Afrika sinds 1994. Na twaalf jaar van niet-aflatende trouw van meer dan tweederde van het electoraat aan de zwarte ANC-regering, eist de kiezer wat terug voor zijn steun. Het stemvee heeft een grote bek gekregen.

'Waarvoor stemmen wij', vraagt Maria Malekuthu, voor het huis van geel en rood gekleurde golfplaten in Khutsong. 'We hebben geen werk. We hebben geen water. We hebben niks.' Ze is bang dat ze na de verkiezingen nog minder terugkrijgt voor haar jarenlange steun voor de regeringspartij.

Eind vorig jaar hevelde het parlement het bestuur van Khutsong om administratieve redenen over van de rijke provincie Gauteng (Johannesburg, Pretoria) naar het veel armere North-West. In Gauteng is het percentage huizen met stromend water en riolering twee keer zo groot als in North-West. Verder vrezen de bewoners van Khutsong dat de corruptie onder de lokale gemeentebestuurders nog verder toeneemt.

'De gemeenteraadsleden maken zich druk om hun salarissen', zegt Jomo Mogale, een van de gemeenschapsleiders die openlijk de gewelddadige rellen in Khutsong steunen. 'Ze doen niks voor hun achterban.' Veertien gemeenteraadsleden van het ANC moesten onderduiken, nadat hun huizen werden afgebrand.

De onvrede brengt de regeringspartij in grote verlegenheid. De successen die de ANC-regering geboekt zegt te hebben in de afgelopen twaalf jaar, maken geen indruk in de dorpen en de wijken. Sinds 1994 werden er 1,8 miljoen huizen gebouwd. Tien miljoen Zuid-Afrikanen kregen toegang tot schoon drinkwater. Bijna evenveel bewoners kregen stroom.

Maar dat gebeurde eerder ondanks, dan dankzij de lokale vertegenwoordigers, erkent de regering. Meer dan de helft van de gemeentes lijdt aan verval, gaf president Mbeki begin deze maand toe in zijn jaarlijkse troonrede. Er zijn gemeentes die nog geen 30 procent uitgeven van hun jaarlijkse begroting. Vanwege personeelstekorten of onkunde. Gemiddeld 60 procent van de raadsleden moet daarom na de verkiezingen van morgen zijn baan inleveren.

Ministers reizen nu het land rond om de aandacht af te leiden van de slechte reputatie van haar lokale bestuurders. De regering stuurde Mosiuoa 'Terror' Lekota naar Khutsong om de boel te sussen, partijvoorzitter van het ANC én minister van Defensie. 'Zogauw de verkiezingen voorbij zijn, zullen we er alles aan doen om de levensomstandigheden van de bevolking te verbeteren', belooft hij. Maar voor nieuwe beloften is het in Khutsong te laat. Twee keer bezocht Lekota de township. Twee maal kreeg hij een regen van stenen over zich heen.

Het ANC hoeft niet bang te zijn de verkiezingen morgen te verliezen. Daarvoor zijn de meeste zwarte Zuid-Afrikanen nog te loyaal aan de partij. De grootste rivaal van het ANC, de Democratische Alliantie (DA) van Tony Leon, blijft in de ogen van de meeste Zuid-Afrikanen een partij van zure blanken. De Inkatha Vrijheidspartij (IFP) is er de afgelopen twaalf jaar evenmin in geslaagd af te komen van het imago een partij te zijn die alleen om Zulu's geeft.

'We zijn van het ANC en we blijven van het ANC', zegt student Lucky, die deze week vooraan stond bij de demonstraties in Khutsong. Maar we kunnen niet toestaan dat sommigen het imago van de partij naar de vernieling helpen.' In een democratisch Zuid-Afrika zeggen stenen voorlopig meer dan stemmen.