Verbotoxing van de binnenstad

We houden van eerbiedwaardige ouderdom, maar niet van verval. En dus zijn na onze lichamen nu de historische binnensteden aan de beurt om glad en strak getrokken te worden. Een verkenningstocht langs de IJssel.

De Grote Markt van Zwolle heeft letterlijk twee gezichten. De noordzijde is al bedekt met 'een tapijt van afgevlakt Zweeds graniet', op de rest van het centrale plein van de stad ligt nog een allegaartje van bestratingsmaterialen: stroken rode, grijze en gele klinkers, banen van kinderkopjes, een stoep van ouderwetse betontegels. Behalve zebrapaden zijn er ook nog gele banen, die naar de deuren van de Grote Kerk leiden.

Na een lange winterstop is de renovatie van de markt begin deze maand hervat: het Zweedse graniet komt op het hele plein te liggen. Dat maakt een verantwoorde, klassieke indruk, maar vergis je niet: de keien worden niet meer ouderwets in het zand gelegd, maar in een bed van beton waarna ze worden afgevoegd met cement. 'Zodat het er over tien jaar nog strak bij ligt', aldus projectleider Carla Mesman. Uiteraard krijgt 'de huiskamer van Zwolle' ook bijpassend straatmeubilair en dimbare verlichting.

Na de Grote Markt worden ook de aanpalende Melkmarkt en het Rodetorenplein strakgetrokken. En de Dietzerstraat, die in 1970 voor het laatst is heringericht, staat op het verlanglijstje. Niet dat er fysiek iets aan de hoofdwinkelstraat mankeert - het meanderende lint van grijze en roze betonklinkers ligt er nog knap bij - maar 'we willen de verblijfskwaliteit graag verhogen'.

De Nederlandse binnensteden zijn in de greep van een ingrijpende restyling. Frank de Josselin de Jong, docent stadsontwerp aan de TU Delft, klaagt over de verbotoxing van de buitenruimte: 'De rimpels worden er uitgehaald, plooien opgevuld en de huid gladgestreken. De aandacht gaat steeds vaker uit naar modieuze vormen en materialen.'

Filmregisseurs hebben meer en meer een hekel aan gebotoxte acteurs, omdat dat ten koste gaat van de uitdrukking en mimiek. Gemeentebesturen en binnenstadsregisseurs zijn nog niet zo ver: zij wensen zich een strak tapijt, dat de straten van gevel tot gevel bedekt en dat alle pukkels, groeven en littekens bedekt. Terwijl juist die onregelmatigheden getuigen van de ontwikkeling van een stad.

Zo zullen de traditionele hardstenen stoepen aan de Melkmarkt verdwijnen, net als de betonnen stoeptegels van dertig bij dertig centimeter, de klassieker uit de wederopbouwperiode. In buurstad Deventer, veertig kilometer stroomopwaarts aan de IJssel, hebben ze dat probleem proberen te ondervangen door winkeliers een eigen, hardstenen stoep te laten uitkiezen. Daardoor wordt het rode klinkertapijt nu onderbroken door grijze matjes van hardsteen. Archeologen zullen zich er later over verbazen dat die middeleeuwse stoepen allemaal uit 2002 stammen.

Nóg eens vijftien kilometer stroomopwaarts, in Zutphen, is de hele binnenstad onlangs ook bedekt met rode klinkers. De hardstenen stoepen zijn hier simpelweg gestandaardiseerd tot een strak grijs lint langs de etalages. Eind januari presenteerde de stad haar definitieve plannen voor de inrichting van het stationsgebied. Tien jaar is eraan gewerkt, wat leidde tot een indrukwekkend overlegcircuit, van de Bomenstichting tot de Kamer van Koophandel en van bewonerscommissies tot de ambulancedienst.

Het uiterlijk was daarbij volgens projectleider John Immink echter nauwelijks een punt van discussie, de enkele vraag daarover werd moeiteloos gepareerd door het externe ontwerpbureau. En dus komen er voor het station grote gezaagde graniettegels en kleine granietkeitjes en wordt het voetgangersgebied bestraat met klinkers in de kleuren Ravenna en Bruno Cristallo. Het geheel wordt afgewerkt met een lijngoot die zo smal is dat je er niet eens met je fietswiel in kunt blijven steken.

In zo'n omgeving zijn de scherp geribbelde betontegels voor blinden natuurlijk onaanvaardbaar. Een Deense industrieel ontwerper bedacht gietijzeren tegels met een geleidelijn. De tien centimeter brede tegels zijn hol zodat ze een mooie resonantie geven als je er met een blindengeleidestok op tikt. En daarmee zijn de ribbels definitief uitgebannen uit de binnenstad en is alles vlak en strak. En saai.