Politieke strijd om gratis krant IJsland

Drie jaar geleden kwam in IJsland een gratis krant op de markt. Frettabladid is nu het grootste dagblad van het land. Een ex-premier moet de krant een beter aanzien geven.

Voorpagina van Frettabladid, de grootste krant van IJsland.

Van journalist tot premier tot hoofdredacteur van de grootste krant van het land. Zo verliep de loopbaan van Thorsteinn Palsson. De 58-jarige IJslander heeft een glanzende carrière als politicus en diplomaat achter de rug. In 1983, hij was toen 36 jaar, werd Palsson leider van de grootste partij van het land, de Onafhankelijkheidspartij. Twee jaar later werd hij minister van Financiën, vervolgens premier (1987-1988) en nog eens acht jaar minister. Daarna was Palsson ambassadeur in Londen en Kopenhagen. Vorig jaar keerde hij terug naar IJsland. Hij kon weer ambassadeur worden, maar sloeg het aanbod af.

Palsson keerde liever terug tot zijn eerste grote liefde, de journalistiek. Na zijn studie economie was hij onder andere redacteur van Morgunbladid, het negentig jaar oude, conservatief-liberale dagblad dat in IJsland geldt als een instituut. Zelfs toen hij parlementariër en minister was bleef Palsson zich in het telefoonboek journalist noemen. De ex-politicus heeft een onberispelijke reputatie ('hij heeft waarschijnlijk nog nooit te weinig parkeergeld betaald', zegt een goede kennis), maar hij wordt hoofdredacteur van een blad dat in zijn korte bestaan al heel wat turbulentie heeft veroorzaakt.

Frettabladid is een tabloid die huis-aan-huis gratis wordt bezorgd in Reykjavik en omgeving. Daar woont ongeveer tweederde van de in totaal 300.000 inwoners van IJsland. Elders in het land wordt het blad verspreid bij supermarkten en benzinepompen. Advertenties zijn de enige bron van inkomsten, en die zijn er in overvloed dankzij de economische hoogconjunctuur op IJsland. De krant telt dagelijks 40 of meer pagina's en op zaterdag en zondag 70 of 80. Het dagblad geldt als de spreekbuis van Baugur, het grootste concern op IJsland dat vele supermarkten bezit en belangen heeft in talloze andere bedrijven. Daartoe behoort ook een mediabedrijf dat tv- en radiozenders alsmede Frettabladid bezit. Baugur is IJsland al lang ontgroeid. Het concern is vooral actief in Groot-Brittannië waar het supermarktketens en modebedrijven bezit, met in totaal een kleine 50.000 werknemers.

Sinds vier jaar ligt Baugur onder vuur van de IJslandse politie en justitie. Het concern wordt verdacht van talrijke criminele praktijken. Frettabladid speelt een opmerkelijke rol in deze affaire.

De zaak kwam aan het licht in 2002 toen de IJslandse politie een inval deed in het hoofdkantoor van Baugur. Sindsdien is topman Jon Asgeir Johannesson verbeten in gevecht met David Oddson, dertien jaar achtereen premier en lange tijd leider van de Onafhankelijkheidspartij. Oddson is sinds september vorig jaar president van de centrale bank.

In het kostbaarste onderzoek in de geschiedenis van IJsland vergaarde de politie in drie jaar 20.000 documenten, die op tafel kwamen in een rechtszaak die vorig jaar augustus begon en nog steeds voortduurt.

Een aantal bestuurders, onder wie Jon Asgeir, zijn vader en zijn zuster, werd aanvankelijk verdacht van criminele praktijken, maar de rechtbank wees in oktober 32 van de 40 aanklachten af als ongefundeerd en onduidelijk. De verdachten ontkennen alle beschuldigingen.

Frettabladid, dat vanaf de eerste dag van zijn verschijning ruim voorzien was van advertenties van Baugur-bedrijven, voerde een felle campagne tegen premier Oddson. Het blad kwam met opmerkelijke onthullingen. Doel van het politieonderzoek zou zijn geweest om de macht van Baugur en de opkomende IJslandse zakenelite te beperken. Oddson introduceerde in 2004 zelfs een wetsontwerp om de macht van mediabedrijven te beperken dat duidelijk was gericht tegen Baugur. Het parlement ging akkoord, maar de president van IJsland, Olafur Ragnar Grimsson, gebruikte - als eerste staatshoofd in de geschiedenis van het land - zijn veto-recht om de wet te torpederen. Een groep van experts studeert nu op een grondwetswijziging, onder meer om dit vetorecht nauwkeuriger vast te leggen. Pikant detail: Palsson, de nieuwe hoofdredacteur van Frettabladid is lid van deze commissie en wil dat blijven.

De twee ex-premiers Oddsson en Palsson zijn geen vrienden. Oddsson versloeg in 1991 Palsson in de strijd om het leiderschap van de Onafhankelijkheidspartij. Maar Palsson wil met een schone lei beginnen. 'Al deze woorden en conflicten behoren tot het verleden', zei de nieuwe hoofdredacteur bij zijn aantreden. Met Oddsson aan de zijlijn bij de centrale bank, en de Onafhankelijkheidspartij nog altijd als belangrijkste politieke partij, vond kennelijk Baugur ook dat het tijd was om een nieuwe koers in te slaan. Met ex-premier Palsson aan het roer zal Frettabladid niet langer fungeren als de Baugur Times , zoals de krant de afgelopen jaren spottend werd genoemd.