Klaar voor de pandemie

De ongerustheid voor een vogelgrieppandemie is wel begrijpelijk, maar onnodig, zegt het RIVM. En als er toch een nieuwe pandemie ontstaat, is Nederland er klaar voor.

Ongeruste Nederlanders die voor de gevolgen van een wereldwijde vogelgriep vrezen, kunnen in de lente weer opgelucht ademhalen. 'Na april is het grootste gevaar voor onze volksgezondheid geweken', zegt Roel Coutinho, directeur infectieziektebestrijding van het Rijksinstituut voor Volkgezondheid en Milieu (RIVM).

Want net als andere griepvirussen, zal ook het voor mensen gevaarlijke vogelgriepvirus waarschijnlijk alleen in de winter toeslaan. Blijft de vogelgriep de komende maanden puur een veterinair probleem, dan hoeft men zich in Nederland tot de winter van volgend jaar geen al te grote zorgen meer te maken, zegt Coutinho. 'Al is niet uit te sluiten dat het virus ook in andere seizoenen toeslaat.'

Coutinho hamert erop dat mensen een onderscheid moeten maken tussen de vogelgriep onder dieren en een menselijke grieppandemie. Maar hij zegt ook dat hoe meer de vogelpest zich verspreidt, hoe groter de kans is dat het virus zich ontwikkelt tot een variant die besmettelijk is van mens tot mens.

Nederlanders melden steeds meer dode vogels. Ze bezoeken ook gretig influenza-sites, terwijl de media zich op de vogelgriep storten. 'Dat veroorzaakt een soort paniek onder de bevolking', constateert hij. 'Maar zolang er geen overdracht is van het virus H5N1 van mens op mens, is daar geen reden voor.'

Zelf maakt hij zich eigenlijk nog geen zorgen, ook al begrijpt hij de angst. 'In 1918 was er een grieppandemie, in 1957 en in 1968. We krijgen zeker eens weer een nieuwe influenzapandemie, dat leert de geschiedenis. Maar of die veroorzaakt zal worden door dit virus, weten we niet.'

De reden dat mensen nu bezorgd zijn, heeft te maken met het aantal sterfgevallen. 'Van de 170 mensen die dit virus van vogels hebben gekregen, is meer dan de helft gestorven. Dat betekent dat het een erg agressief virus is. Natuurlijk wordt iedereen daar benauwd van. Maar je kan ook zeggen dat dit virus al vele jaren woedt en dat de gevreesde overdracht van mens op mens tot nu toe is uitgebleven. De virusoverdracht van vogels op mensen, is kennelijk niet zo makkelijk.'

In het ergste geval gaat het RIVM uit van 40.000 doden in Nederland. Dit aantal is gebaseerd op een extrapolatie van het aantal doden door de Spaanse griepepidemie van 1918. Een herhaling van dat scenario ligt echter niet voor de hand, omdat er nu antibiotica en antivirale middelen zijn die complicaties kunnen bestrijden. En de gezondheidszorg is beter dan toen. Bij een pandemie kan 25 tot 30 procent van de bevolking ziek worden. Ter illustratie : de regio Rijnmond houdt rekening met 375.000 zieken en 420 doden.

Het RIVM en de Gemeentelijke Gezondheidsdiensten in de meeste regio's hebben draaiboeken klaarliggen. Evenementen waar veel mensen op af komen, kunnen worden verboden, zoals voetbalwedstrijden en popconcerten. Ook kan de overheid scholen sluiten.

'Afhankelijk van de ernst van de situatie zullen er maatregelen worden genomen', zegt Coutinho. 'Bedrijven zouden hun mensen aan kunnen sporen om meer te gaan telewerken. Maar uiteindelijk kan dit de verspreiding van het virus nooit stoppen.'

Huisartsen vervullen bij een pandemie een centrale rol. Zij zullen bij een pandemie antivirale middelen moeten verstrekken aan patiënten met klachten, evenals vaccins, als die beschikbaar zijn. De overheid heeft inmiddels drie miljoen doses van de virusremmer Tamiflu binnen. 'Daarmee kun je de ernst van de ziekte en de ziekteduur verminderen, maar je geneest er niet van', zegt Coutinho. 'Het is geen wondermiddel.'

Virusremmers zouden de verspreiding vertragen, maar niet voorkomen. In de loop van dit jaar moeten er nog twee miljoen bestelde Tamiflu-kuren binnenkomen. 'We hebben nog iets te kort, maar sneller gaat het gewoon niet', zegt Coutinho.

Momenteel is de grootste voorraad Tamiflu slechts beschikbaar in de vorm van ruwe grondstof. De fabrikant heeft de kuren in zakken van zeven kilo ruwe grondstof bij de overheid afgeleverd. Het poeder moet nog in handzame capsules of tabletten worden verwerkt. Het RIVM zegt dat mensen niet zelf Tamiflu moeten aanschaffen. Coutinho: 'Straks is de hele Tamiflu-voorraad op, omdat iedereen thuis in zijn nachtkastje een kuur heeft liggen.'

Coutinho zegt dat Nederland getroffen kan worden door een milde epidemie, zoals in de jaren vijftig en zestig òf een zeer ernstige. In dat laatste geval 'is er gewoon geen oplossing'. Dan zal er een tekort aan intensive-care bedden zijn, en dan zal er een rush komen op medicijnen. 'Dokters zullen bij schaarste bepalen wie voorrang krijgt voor een behandeling.' Daar komen geen door de overheid vastgestelde richtlijnen voor, zoals sommige artsen willen. 'Beslissen wie wel en niet een behandeling krijgt, is moeilijk, maar dat is de taak van artsen.'

In theorie zou het ook mogelijk moeten zijn om mensen te vaccineren. Alleen is een effectief vaccin pas te maken als de aard van het pandemievirus bekend is. 'De meeste mensen zeggen dat het minstens zes maanden duurt voordat er een vaccin kan zijn. Dan ben je gewoon te laat', aldus Coutinho.

Als er een van mens op mens overdraagbare variant van het virus in Nederland komt, blijft het er tijdelijk. Dan ontstaan de grootste problemen omdat mensen er nog geen afweer tegen hebben opgebouwd. Zodra de bevolking antistoffen tegen het virus ontwikkelt, gaat het weer weg naar andere delen van de wereld om dan de volgende winter in gewijzigde vorm terug te keren. Zo kan een pandemie mensen jaren achtervolgen.