Vroeg of laat trouw je met een vrouw

Net als andere nieuwe lidstaten van de Europese Unie worstelt Polen met homo-seksualiteit. De premier vindt het besmettelijk en de president is homofoob. De 'oude' EU-landen geven het verkeerde voorbeeld, vinden veel Poolse homo's. 'In de westerse homocultuur draait alles om fun. Het is oppervlakkig en ik moet er niets van hebben.'

Vader Mieczyslaw Kozuch (58) verricht eigenlijk wonderen. Want het is nogal wat, homo's veranderen in hetero's.

Toegegeven: het gaat langzaam. Het kost de Poolse priester doorgaans vijf jaar om homoseksuele neigingen uit te drijven. En vaak lukt het ook niet. Het succespercentage ligt rond de dertig. 'Het is nog moeilijk te zeggen of het echt werkt', zegt Kozuch, die in Rome psychologie studeerde. 'We zijn hier pas acht jaar geleden mee begonnen.'

Odwaga (Moed), Kozuchs praatgroep in Lublin, in het oosten van Polen, is tot nu toe bezocht door vijfhonderd homoseksuelen, meestal jongemannen. 'Ze komen omdat ze bang zijn om te leven, omdat ze willen trouwen of een gewetensvol leven willen leiden.' De jongens krijgen les over de vraag wat homoseksualiteit is en, vooral, wat ze er aan kunnen doen. Als het goed is, maken ze aan het einde van de therapie 'contact met hun heteroseksualiteit'. Kozuch: 'Daarvoor moet je stevig in je schoenen staan.'

'Homoseksualiteit is een onrijpheid', legt de jezuïet uit. 'Homofielen zijn fysiek rijpe jongens die er desondanks niet in slagen om contact te maken met de andere sekse. Ze komen vaak uit gebroken gezinnen, hebben een zwak zelfbeeld en zijn op zoek naar hun identiteit.'

De homotherapeut laat een diepe zucht horen. 'De samenleving maakt van homoseksualiteit een mode. In Europa loopt het de spuigaten uit. Dat iemand iets wil doen met zijn gevoelens is tot daar aan toe, maar ermee te koop lopen is ronduit slecht.'

Maar Kozuch heeft geluk: de hulptroepen zijn gearriveerd. Sinds kort viert het moreel-conservatisme weer hoogtij in Polen.

Marta Abramowicz (27) heeft sinds kort een nieuwe vriendin, uit Estland, een land dat in Centraal-Europa ver voorop loopt als het gaat om homorechten. Haar partner kwam voor het eerst naar Polen in oktober, op de dag dat Lech Kaczynski werd gekozen tot nieuwe president. 'Dat was even schrikken.'

Kaczynski maakte de afgelopen jaren, toen nog als burgemeester van Warschau, furore als de man die korte metten maakte met homoparades in de Poolse hoofdstad. Eigenlijk zijn het helemaal geen homoparades. Poolse homoseksuelen zijn heel braaf, houden hun broek aan en demonstreren altijd in breder verband, dus samen met feministische organisaties of andere minderheden. Maar voor Kaczynski was dat al erg genoeg.

De president verkeert in goed gezelschap. De huidige regering, die ook pas vier maanden in het zadel zit, is net zo conservatief als hijzelf. Premier Kazimierz Marcinkiewicz zei in een van zijn eerste interviews dat homoseksualiteit 'besmettelijk' is. 'Het kan me niet schelen of iemand homoseksueel is of niet, maar als die persoon probeert om anderen te 'besmetten' met zijn homoseksualiteit, dan moet de staat ingrijpen in deze overtreding van de vrijheid.'

De identieke tweelingbroer van Lech Kaczynski, Jaroslaw, is parlementslid en leider van regeringspartij PiS (Recht en Rechtvaardigheid). In de jaren tachtig stonden de broers zij aan zij met Lech Walesa, de legendarische leider van vakbond Solidariteit. Toen vochten ze voor de vrijheid, nu vinden ze dat die vrijheid is doorgeschoten. 'Ik ben vóór een serieuze discussie over de censuur van de publieke moraal', zei Jaroslaw Kaczynski vorige maand.

PiS speelt ook met de gedachte om het lesgeven door homoseksuele leraren aan kinderen onmogelijk te maken. Tot nu toe is het alleen nog maar stoere praat. Marta Abramowicz moet er een beetje om lachen. 'De Poolse politiek is een realityshow, een ijzersterke komedie. De mensen zijn minder homofoob dan politici ons willen doen geloven. Bovendien hebben we wetten tegen discriminatie. Dit is Rusland niet.' Dat zei ze een maand geleden. Nu zegt ze: 'Ik lach toch wat minder. PiS stuurt echt keihard aan op een autoritaire politiek. Dit begint verontrustend te worden.'

Volgens een recente opiniepeiling keurt 85 procent van de Polen homoseksuele relaties af. Marta Abramowicz plaatst daar één belangrijke kanttekening bij: de meeste Polen hebben nog nooit een homoseksueel in levenden lijve ontmoet of denken dat tenminste. Wat zegt zo'n peiling dan?

Abramowicz is van de Campagne tegen Homofobie (KPH), een lobbygroep. De psychologe hield tientallen workshops over homoseksualiteit, voor leraren, politieagenten en andere belangstellenden. 'In het begin worden altijd wel wat grappen gemaakt, maar uiteindelijk staat iedereen open voor het onderwerp. De onwetendheid is erg groot.' Eén keer mislukte een workshop en sloeg de discussie dood. 'Dat kwam doordat er een non in de groep zat. Iedereen was opeens een stuk katholieker.'

KPH huurde twee jaar geleden billboards af, voor grote foto's van homoparen, hand in hand, met daaronder vrij vertaald de tekst 'We mogen worden gezien'. 'Voor veel mensen was dit het eerste contact met gays', zegt Abramowicz tijdens een gesprek in een café in Warschau, waar homo-erotische kunst aan de muur hangt.

De campagne was niet alleen de 'coming out' van de Poolse homogemeenschap, maar ook die van homohaters, want er volgde een felle tegenreactie, vooral uit de hoek van rechtse, patriottische groeperingen, zoals de Liga van Poolse Families (LPR). Tijdens homomarsen kregen activisten stenen, eieren en de meest extreme verwensingen naar hun hoofd geslingerd. 'Homo's naar het concentratiekamp. Homo's aan het gas.' Abramowicz blijft er koel onder. 'In Polen krijg je niets voor elkaar zonder polarisatie.'

Zijn de Polen homofoob? Roza Thun (51) reageert op die vraag met een mengeling van irritatie en geamuseerdheid. 'Ik ben eerlijk gezegd niet zo geïnteresseerd in de seksuele geaardheid van mensen. Als ik iemand de hand schud ga ik niet vragen of hij homofiel is.'

Roza Thun geldt in Polen als een liberale katholiek. Sinds kort is ze ook de vertegenwoordigster van de Europese Commissie in Warschau. Poolse homoactivisten, die veel verwachten van de Europese Unie, zijn niet zo blij met haar benoeming. Want een liberale katholiek is nog altijd een katholiek. Thun zegt: 'Wat ik op zondag doe, is mijn zaak.'

Het Europese Parlement nam vorige maand een resolutie aan over homofobie. Lidstaten die de bestrijding ervan niet serieus aanpakken, zullen voor de rechter worden gesleept. De resolutie wijst niet specifiek naar landen, maar naar 'een serie verontrustende gebeurtenissen'.

Thun moet het eerste harde bewijs voor homofobie in Polen nog zien, zegt ze tijdens een interview in een glazen wolkenkrabber. Dat premier Marcinkiewicz homoseksualiteit typeert als een 'besmettelijke ziekte', vindt ze niet verontrustend. 'Hij heeft die opmerkingen gemaakt voordat hij premier was. [Hij was op dat moment kandidaat-premier, red.] Ik kan alleen maar gealarmeerd raken als er wetten en regels tegen homofielen worden ingevoerd, niet door dingen die worden gezegd.'

De houding van Roza Thun is niet uitzonderlijk. Weinig Polen interesseren zich voor homorechten. Ze hebben het elke dag veel te druk met overleven in een land waar 18 procent van de beroepsbevolking werkloos is, waar het gemiddelde maandloon omgerekend 600 euro bedraagt en waar een tweede baan in het weekend vaak onvermijdelijk is.

Marcel Andino Velez (31), cultuur-redacteur bij een Pools weekblad en openlijk homoseksueel, geeft zijn landgenoten groot gelijk. 'Er zijn grotere problemen dan homorechten', zegt de half-Ecuadoriaanse Andino. 'De gay parades in Amsterdam en Berlijn zijn voor mij het bewijs dat de wereld is dolgedraaid. Niemand is zo'n willig doelwit voor marketing, zo gericht op consumptie en zo hedonistisch als de homoseksueel. In de westerse homocultuur draait alles om fun, er goed uitzien en mooie kleren. Het is oppervlakkig en ik moet er niets van hebben.'

Dat Polen te boek staat als 'homofoob' verbaast hem niet. 'Er zijn plaatsen in de wereld met een eeuwige slechte pers. Polen is er een van. We staan ook al te boek als antisemitisch. Dit kan er nog wel bij.'

De Poolse homobeweging mag Lech Kaczynski dankbaar zijn, vindt Andino. 'De eerste parades in Polen draaiden heel erg om gay pride, om het seksuele aspect. Kaczynski heeft de beweging in een hoek gezet en daarmee gedwongen zich te richten op belangrijke zaken, zoals het recht om te demonstreren en het recht op gelijke behandeling. Zaken waarmee niet-homoseksuelen zich ook kunnen identificeren. Het gaat nu weer echt ergens over.'

Polen heeft volgens de journalist twee gezichten. 'Polen kunnen conservatief en humorloos zijn, maar er is ook veel zachtheid. Noem het desnoods hypocrisie. We zijn katholiek, maar hebben doorgaans geen moeite met seks voor het huwelijk. Wie een buitenechtelijk kind wil laten dopen, kan altijd een priester vinden die daartoe bereid is. Alles kan in Polen, misschien niet altijd openlijk, maar het kan.'

De Poolse homo-scene zit, behalve in Warschau, doorgaans verstopt in kelders, achter dikke deuren, zonder opschrift. Het aantal homobars is sinds de val van het communisme weliswaar explosief gegroeid, maar het is vergeleken met Amsterdam en Berlijn klein. Dat betekent volgens sommigen dat de meeste homoseksuelen nog steeds in de kast leven, hun toevlucht zoeken in de anonimiteit van internet of simpelweg vertrekken naar het buitenland (waar ook meer werk is). Twee jongens die hand in hand op straat lopen is, ook in Warschau, hoogst ongebruikelijk. Het komt eigenlijk niet voor.

Zelfs in de meer liberale culturele wereld is homoseksualiteit nog taboe. In de populairste soapserie M jak Milosc (De L van Liefde) zat eens een homoseksueel personage, maar dat werd nooit expliciet gemaakt. De kijker moest zelf conclusies trekken, na een moeilijk zichtbare vrijscène achter een gordijn. Maar het tij lijkt wat te keren. Vorige maand verklaarde acteur Jacek Poniedzialek publiekelijk zijn voorkeur voor mannen, een primeur in het postcommunistische Polen. 'Ik zeg dat ik gay ben, opdat de jeugd ooit in een ander Polen wakker kan worden.'

Vóór 1989 zaten de Polen dubbel onder de plak, van de kerk en het communisme. Volgens de officiële propaganda was er geen homoseksualiteit in Polen, maar in Warschau wist iedereen welk pissoir diende als ontmoetingsplek. Begin jaren tachtig veranderde die houding noodgedwongen een beetje, door de opkomst van aids, maar dat verhinderde niet dat in 1985 nog een grote politieactie tegen homoseksuelen plaatshad, operatie Hyacint. Honderden mannen werden opgepakt, verhoord en onder druk gezet om te collaboreren met de geheime dienst.

Vorig jaar verscheen van de hand van Michal Witkowski een roman over die homosubcultuur van de jaren tachtig, Lubiewo, de naam van een Pools homostrand. Witkowski beschrijft een homo-scene die helemaal op seks gefixeerd is. Een vleesmarkt, bevolkt door schooiers, die stelen, drinken en zichzelf aanbieden voor een pakje sigaretten. Andino: 'Er is sindsdien veel veranderd. Dat er nu dit soort homoliteratuur is en dat die door de gewone media wordt besproken, zegt ook veel. De katholieke conservatieven hebben het syndroom van de belegerde toren: ze voelen zich bedreigd, niet alleen door homo's, maar door de buitenwereld in het algemeen. En vooral ook door vrouwen. Poolse vrouwen zijn zich volop aan het emanciperen. Poolse mannen zijn in de war over hun mannelijkheid. Verbale agressie is hun uitlaatklep.'

Andino voelt zich niet fysiek bedreigd in Polen. 'Natuurlijk zijn er mensen die homo's zouden willen bashen, maar ze doen het niet. De samenleving zou onmiddellijk reageren. Dat weet ik zeker.' Toen de politie in november vorig jaar keihard ingreep tijdens een door de autoriteiten verboden homomars door Poznan, in het westen van Polen, leidde dat tot felle kritiek en nationale protesten. Ook voor veel niet-homo's was hier een grens bereikt. 'Als Polen echt een homofoob land was zou er totale stilte zijn', zegt Roza Thun.

Onder het communisme waren homoseksuelen vogelvrij, maar nu zijn er rechters. Drie weken geleden oordeelde het Constitutionele Hof dat Lech Kaczynski als burgemeester van Warschau op oneigenlijke gronden homoparades heeft verboden.In 2004 zei Kaczynski dat een mars langs kerken en monumenten in de binnenstad kwetsend zou zijn voor religieuze en patriottische gevoelens. In 2005 zei hij dat het stadsverkeer erdoor ontregeld zou kunnen raken. Het Hof verwerpt dit als drogredenen. 'De morele standpunten van autoriteiten mogen niet worden opgelegd als canon voor de publieke moraal', aldus de rechters.

Een regionale rechtbank verklaarde eerder al dat de homomars in Poznan nooit verboden had mogen worden.

Abramowicz maakt zich niettemin zorgen. 'Er is nu inderdaad geen gay bashing, maar er ontstaat een klimaat waarin het mogelijk wordt. Als leiders zich niet duidelijk uitspreken tegen homofobie en zelfs homofobe taal uitslaan, kunnen rechtse jongeren daar een vrijbrief in zien.'

Bovendien heeft PiS-leider Jaroslaw Kaczynski al aangekondigd iets te gaan doen aan de rechters. Onlangs zei hij teleurgesteld dat 'sommige wetten niet kunnen worden aangenomen omdat ze niet langs het Constitutionele Hof zullen komen', maar dat dit zal veranderen 'als de leden van het Hof zijn vervangen'. Twee weken geleden beschuldigde Kaczynski het Constitutionele Hof in een groot kranteninterview van partijdigheid en incompetentie. Zijn woorden hebben geleid tot een massale mobilisatie van rechters en advocaten in de media. Zij zien in de stortvloed aan insinuaties zo langzamerhand een gevaar voor de rechtsstaat. Wordt vervolgd.

Overigens is Jaroslaw Kaczynski, het grote brein achter de moreel-conservatieve beweging in Polen, 56 jaar oud, vrijgezel en nog steeds woonachtig bij zijn moeder. En ook dan ben je uiterst verdacht in het traditionele Polen. Iedereen trouwt hier vroeg of laat. Behalve priesters en homoseksuelen. Het vrijgezellenbestaan van Jaroslaw Kaczynski is dan ook voer voor zijn politieke opponenten en de parlementaire pers. Broer en president Lech Kaczynski is getrouwd en heeft een dochter. Die heeft op dat vlak niets te vrezen.

Homogenezer Mieczyslaw Kozuch hoopt intussen dat de moraalridders slagen in hun missie. Het is beter, zegt de priester, als homofielen geen les geven aan kinderen. 'Het is natuurlijk een moeilijk debat, maar ik ben ervan overtuigd dat er in pro-homoseksuele scholen meer gedonder is dan in normale scholen. Bovendien: je kunt geen samenleving bouwen op onrijpheid.'