Vogelkooi als oosters paleis

Klokken, scheepsmodellen, heiligenbeelden, kandelaars, een schilderij van Breitner of tekeningen. Bij veilinghuis Sotheby's komt van alles onder de hamer. 'Duur? Dat gaat wel.'

Kijkdagen bij Sotheby's met ondermeer een vogelkooi die oogt als een oosters paleis. Foto NRC H'Blad, Maurice Boyer Kijkdagen bij Sotheby's Amsterdam, kunst uit 33 Europese privŽcollecties, waaronder die van de Duitse actrice Maria Schell, een grote collectie scheepsmodellen en vogelkooien Foto NRC H'Blad, Maurice Boyer 060219 NRC H'Blad, Maurice Boyer

In een toonzaal van het veilinghuis Sotheby's Amsterdam staat een 3,80 meter hoog portaal met eikenhouten kerkdeuren vol uitgesneden heiligenbeelden en ornamenten. 'Laat 15de-eeuws', 'waarschijnlijk Noord-Frans' en 'gothisch' vermeldt de veilingcatalogus, die een keurig geklede oudere heer in zijn hand houdt. Samen met zijn vrouw praat de man met de expert van het veilinghuis over het kerkportaal dat afkomstig is van de textielfamilie Ten Cate.

De expert: 'De deur stond binnen, tegen de achtergevel.'

De man: 'Hoe hoog is-ie ook weer?'

De expert: 'Dat weet ik niet precies, 3,60 meter, 3,65 meter.'

De man: 'Hmmm, het zou moeten kunnen, ik heb een achtergevel van 4,35 meter hoog. Met een klein raampje erin - de onderkant ervan is 3,59 meter. Dan valt-ie er iets over heen, maar het kan wel.'

De vrouw: 'Het is een prachtige deur, heel bijzonder.'

De man: 'Ja, bijzonder wel. Heel mooi, maar wat is dit hier?' Wijst op een kleine groef in de deurlijst die verraadt dat er ooit een stuk is ingezet. Er is een klein kleurverschil, maar het beeldhouwwerk is in perfecte harmonie met de rest.

De expert: 'Hier is de deur ooit gerepareerd.'

De man: 'Ja, dat is rotzooi.'

De expert: 'Nee, dat is geen rotzooi. Rotzooi is als er ooit op een respectloze manier mee is gerommeld. In dit geval is de deur gewoon een keer beschadigd geweest en heeft de pastoor een timmerman een nieuw stuk erin laten zetten; het is heel goed en gewetensvol gedaan.' Stilte.

De man: 'We komen dinsdag zeker.'

Dinsdag 21 februari zal namelijk de veiling beginnen van 33 particuliere collecties, waaronder die van de in 1992 overleden textielmagnaat E. ten Cate. Met ongeveer 1.000 meubels, schilderijen en andere kunstvoorwerpen gaat het om een voor Nederland grote veiling, die twee dagen in beslag zal nemen. Aan de vooravond zijn er drie kijkdagen. Vandaag, zondag 19 februari is de laatste kijkdag bij Sotheby's waar drie grote zalen zijn volgestouwd met kasten, scheepsmodellen, klokken, heiligenbeelden, kandelaars en vogelkooien die eruitzien als oosterse paleizen.

Het is druk in het gebouw aan de Amsterdamse Zuidas. Grijze mannen houden een brillenpoot in de mond, terwijl ze hun blik laten glijden langs versierd vaatwerk. Gedistingeerde vrouwen strelen een beeld. Dertigers in vrijetijdskleding lopen met een kind op de arm wat gehaast langs enkele kasten. Een jonge man vergezelt zijn vader, met wie hij uit de buurt van Nijmegen is komen aanrijden. 'Ik ga altijd mee met mijn vader, vanaf dat ik heel klein ben. De vogelkooien vind ik mooi , maar die hoeven we niet. Geef mij maar middeleeuwse wapens of bronzen beelden.' Hij is een hoefsmid van 24 jaar, meer wil hij niet kwijt. Geen van de bezoekers wil met een naam in de krant.

Een directeur van een wervings- en selectiebureau (39 jaar) verlaat met zijn dochtertje het gebouw. In deze veiling heeft hij geen interesse, want hij verzamelt al sinds zijn studententijd schilderijen en tekeningen. 'Duur? Dat gaat wel. Je hoeft niet meteen een olieverf te kopen. Mijn eerste aankoop was een tekening van Paul Signac.' Hij koopt kunst voor zijn plezier en als belegging naast onder meer aandelen: 'Met kunst erbij heb ik een mooie spreiding van het beleggingsrisico.' In zijn hand houdt hij de catalogus van een komende kunstveiling: 'Ik koop op veilingen, omdat de handelaren dat ook doen. Hun marge spaar ik zo uit.'

Handelaren zijn er inderdaad veel. Een van hen laat zich toespreken door de veilingexpert, die enthousiast spreekt over een Beiers beeld van Sint Florian uit 1500. Deze beschermheilige van de brandweer in Duitstalige landen wordt - traditioneel - voorgesteld als een Romeinse soldaat die water uitgiet over een brandend kasteel ofstadsdeel.'Kijk eens hoe mooi het is afgewerkt, kijk het verfijnde gezichtje. Kijk de elegante houding. Kijk hoe gedetailleerd die brandende stad, hoe mooi het water is afgewerkt dat uit zijn kruik komt.'

Het verhaal over het beeld dat er naast staat is spannender. Twee dagen ervoor is de historicus J. van der Knaap uit Hoorn gekomen om het 15de-eeuwse beeld van Maria met kind te bekijken. Dit Noord-Nederlandse beeld uit de Ten Cate-collectie is volgens de catalogus namelijk afkomstig uit een kerk in Hoorn. 'Het is heel goed mogelijk dat dit het beeld is dat in 1573 is verdwenen uit de Noorder- of Onze Lieve Vrouwe-kerk', vertelt Van der Knaap een dag later door de telefoon. Dat verdwenen Mariabeeld is legendarisch in Hoorn.

Een inwoner van Hoorn zag in 1426 een verschijning van Maria met Jezus in haar armen en een maansikkel aan haar voeten en liet op die plek een kapel bouwen - later een kerk. 'Het bekende UFO-verhaal van de Middeleeuwen', zegt Van der Knaap die de legende terugvond in Hoornse kronieken, onder meer in de British Library. Jaren later kon een schip de haven van Hoorn niet verlaten, doordat een eikenhouten Mariabeeld met maansikkel aan boord was. Dat beeld moet hier blijven, concludeerden de inwoners, en zetten het in de kerk die een bedevaartsoord werd.

Met de beeldenstorm is het beeld verdwenen en vier eeuwen uit zicht geweest. Van der Knaap, een hoeder van Hoorns erfgoed, wil het beeld nu graag laten aankopen voor het Westfries Museum: 'De legende vermeldt dat een man op het beeld begon in het hakken, maar dat zijn bijl bleef steken in de voet ervan. Interessant is dat de voeten inderdaad beschadigd zijn.' Door de roof van vorig jaar heeft het Westfries Museum echter geen geld meer voor het beeld dat wordt geschat op 12.000 tot 18.000 euro. Van der Knaap hoopt dat een subsidiegever het bedrag wil voorschieten, maar het is kort dag.

Een stel uit Tilburg doet nu niet mee, wordt deze zondag duidelijk. De man (technisch tekenaar, 44 jaar) en de vrouw (winkelbediende, 42 jaar) verzamelen sinds een jaar of tien klokken, liefst uit de tijd van Lodewijk de Zestiende. De man: 'Het is een belegging. Ik heb wel aandelen gehad, maar dat was een beetje saai: gewoon een papiertje bij de bank. Met kunst en antiek heb je tenminste ook nog mooie spullen in huis.' Een beetje veel spullen, zegt de vrouw: 'Daarom heb ik de borden van Chinees porselein in de kasten gezet; je ziet nu alleen nog klokken en meubelen.'

Kennis vergaren ze door veel te lezen, veel te kijken en af en toe een cursus te doen. Geld vergaren ze door elke maand te sparen. 'Wij wonen in een klein appartement, dat bovendien is afbetaald. We hebben geen kinderen, maar wel twee inkomens. Daardoor houden we geld over.' Twee keer per jaar bezoeken ze de speciale klokkenveilingen, in juni en december, en bieden dan met een limiet. 'Je vult een biedingsformulier in en dan wordt er voor je geboden. Dan word je niet door emoties meegesleept.'

De laatste keer, in december, kregen zij voor het eerst een klok onder hun biedlimiet en hielden dus geld over. 'Daarvoor hebben we na de veiling een nog onverkochte klok gekocht, die eigenlijk mooier was dan die we op de veiling zelf hadden gekocht. Dan bied je een prijs en dan overlegt het veilinghuis met de verkoper.' Voor de twee klokken hebben ze 10.000 euro betaald. 'Dus doen we het nu even rustig aan.'

Jammer vinden ze het wel, want ze hebben een heel mooie Franse klok gezien: empirestijl, dus uit de tijd van Napeleon. De man geeft uitleg: 'Wat ik mooi vind is de geëmailleerde wijzerplaat. Die is vaak alleen maar wit, maar hier zit nog blauw bij. Het allermooiste vind ik dat het uurwerk zichtbaar is door de wijzerplaat heen; skeletonized heet dat. In Engeland werd dat veel gedaan, in Frankrijk veel minder. Dat maakt deze klok bijzonder.' Maar de richtprijs is 12.000 tot 18.000 euro en, zegt de man: 'Ik verwacht dat de verkoopprijs aan de bovenkant zal liggen.'

Zijn voorgevoel is juist, blijkt bij de derde sessie van de veiling, op dinsdagavond. De klok wordt verkocht voor 18.000 euro, ofwel 21.600 euro inclusief het opgeld voor de veiling. De sfeer is uitbundig, de telefoons aan de oren van de veilingmedewerkers verraden veel buitenlandse belangstelling. Het kerkportaal is eerder deze dag naar een Engelse verzamelaar gegaan voor 48.000 euro, driemaal de schatting. Het Florianbeeld is zelfs tien keer over de kop gegaan en is nu voor 144.000 euro eigendom van een Amerikaanse verzamelaar. In deze veldslag heeft het Westfries Museum mis gegrepen. Het Mariabeeld is inclusief opgeld voor 22.800 euro verkocht. Van der Knaap: 'Een subsidiegever had zich garant gesteld tot een bedrag van 20.000 euro, maar dat bedrag werd heel snel overtroffen. Jammer, heel jammer.'