Veilig inslapen in Zwitserland

Hulp bij euthanasie door een niet-arts is nergens ter wereld toegestaan, behalve in Zwitserland. De organisatie Dignitas heeft leden uit vijftig landen. Zij rekenen op de hulp van Dignitas als zij een eind aan hun leven willen maken.

Op een dag kreeg Ludwig Minelli een telefoontje van een 28-jarige Ier met multiple sclerose. De man wilde niet langzaam, lijdend, doodgaan maar veilig, onder begeleiding, een eind aan zijn leven maken. In Ierland is dat, zoalsvrijwel overal ter wereld, verboden. Maar hij had gehoord dat het in Zwitserland wèl kon.

Minelli, een gepensioneerde advocaat uit Zürich die wereldfaam geniet omdat hij - als directeur van een organisatie genaamd Dignitas - mensen uit de hele wereld assisteert als ze zelfmoord willen plegen, nodigde de Ier uit om naar Zürich te komen. Hij haalde hem van het vliegveld en bracht hem naar een appartement van Dignitas.

Na een paar gesprekken belde Minelli een arts, hij kreeg een recept voor een barbituraat, haalde het spul bij de apotheek en gaf het de Ier. 'Ik zei: 'U heeft A gezegd, het is aan u of u ook B wilt zeggen. Ik ga naar huis, bel me gerust'.' Een paar uur later ging de telefoon. De Ier wilde toch terug naar huis. Hij bracht nog een weekend door bij Minelli thuis. Op maandag zette Minelli hem op het vliegtuig naar Cork.

De Ier is niet de enige buitenlander die een beroep heeft gedaan op Dignitas. In 2005 hielp de organisatie 138 mensen om een eind aan hun leven te maken, onder wie 77 Duitsers, vijftien Britten en twaalf Fransen. In eigen land konden ze landbouwgif drinken of zichzelf met een mes door het hart steken - gruwelijke methodes die maar al te vaak mislukken.

Zwitserland is het enige land ter wereld waar een burger iemand mag helpen om zelfmoord te plegen, op voorwaarde dat de helper er zelf geen baat bij heeft (als erfgenaam, bijvoorbeeld). Dignitas, dat in 1998 werd opgericht, telt 5.400 leden in vijftig landen. Dat aantal groeit constant. De contributie bedraagt bij aanmelding eenmalig 76 euro en daarna 38 euro per jaar. Er zijneen paar Nederlandse en Belgische leden, zegt Minelli. 'Die moeten in eigen land te veel documenten invullen om dood te kunnen, vinden ze.'

Mensen worden steeds ouder. Door de medische vooruitgang kunnen levens eindeloos worden gerekt. Maar steeds meer patiënten zien daar het nut niet van in. 'Ze verliezen hun waardigheid. Ze zijn de controle kwijt. In eigen land hebben ze geen keus. Hier wel. Het interessante is dat veel mensen, als ze die keus eenmaal hebben, afzien van zelfmoord. Van zeventig procent van de mensen hoor ik na de eerste ontmoeting nooit meer iets.'

Zwitserland, een traditioneel denkend land, loopt meestal niet voorop met sociale experimenten. Euthanasie is er verboden. Minelli maakt alleen handig gebruik van een maas in een wetsartikel dat in 1942 aan het wetboek van strafrecht werd toegevoegd, nadat een soldaat een collega zijn wapen had gegeven om zich van kant te maken. Omdat hij datdeed omdat hij zijn lijdende collega niet zèlf wilde doodschieten (waar de man om had gevraagd), en hij er geen enkel belang bij had gehad, sprak de rechter hem vrij.

Minelli of één van zijn zes vrijwilligers mogen iemand - anders dan in Nederland of België, waar euthanasie wèl is toegestaan - niet zelf de dodelijke hoeveelheid barbituraat toedienen. 'We zorgen alleen dat het spul er is', zegt hij. 'Degene die wil sterven, drinkt of injecteert het zelf.' Na afloop belt hij Justitie, die controleert of alles correct is verlopen.

Dignitas is niet de enige organisatie die dit doet. Ook Exit helpt mensen zelfmoord te plegen. Alleen al in Franstalig Zwitserland heeft die organisatie ruim 12.000 leden. Sommigen, zegt directeur Jérôme Sobel, keel-neus- en oorarts in Lausanne, zijn niet eens ziek. De meesten zijn boven de vijftig, maar er zijn ook jongeren bij. Twee op de drie zijn vrouwen.

Exit weert buitenlanders. 'Dat kunnen we niet aan', zegt Sobel, die met twintig begeleiders in 2005 de handen al vol had aan 54 zelfmoorden, zoals die van een bejaard echtpaar dat in september alle kranten haalde. 'Maar ik word vaak uit het buitenland gebeld. Ik stuur ze door naar Dignitas.'

Beide heren voelen er niet voor om de pers door te sturen naar hun leden. Vroeger deden ze dat soms wel,'maar voor de media is elke dood een sensatie', moppert Minelli. Net als Sobel praat hij gepassioneerd over dit werk. Hoewel, 'missie' lijkt een beter woord - Minelli zag zijn moeder langzaam wegteren, Sobel zijn grootmoeder.

Minelli vertelt dat het zelden gebeurt, dat mensen naar Zwitserland vliegen om de volgende dag al het dodelijke medicijn in te nemen. 'Ze komen vaak dagenlang, soms met familieleden. We praten. Ze denken na. Ik kreeg zelfs eens een depressieve Duitser, 21 jaar, die in een inrichting zat. Hij wilde sofort dood, zei hij. Ik heb hem in huis genomen. Op een avond keken we door mijn telescoop naar de sterren. Dat interesseerde hem. Ik dacht: hé, een opening. Ik ben gaan bellen met huisgenoten, zijn werkgever. Die hebben hem op de been geholpen. Het gaat goed met hem. Hij betaalt allang geen contributie meer aan Dignitas.'

Anders dan in Nederland en België mogen artsen in Zwitserland mensen niet helpen om zelfmoord te plegen. Daardoor ontstaat de paradoxale situatie dat terminale patiënten in zieken- of verzorgingshuizen die dood willen, dat zelf buiten de deur moeten regelen. Niet iedereen kan dat.

En als patiënten dat wel kunnen, belet medisch en verplegend personeel hen soms het ziekenhuis te verlaten en elders te sterven. Ook totaal verlamde patiënten kunnen geen kant op. Sobel en Minelli vechten al jaren om hier wat aan te doen. Ze hebben de publieke opinie mee:87 procent van de Zwitsers vindt dat de medische stand moet meewerken. Maar veel politici en artsen zijn nog niet zo ver.

Alleen het universitaire ziekenhuis van Lausanne is op 1 januari 2006 met een experiment begonnen: patiënten mogen onder bepaalde voorwaarden Exit of Dignitas inschakelen en in het ziekenhuis sterven. Artsen kijken toe, maar doen niets. 'Tot nu toe', zegt Sobel, die zelf lang in dat ziekenhuis heeft gewerkt, 'hebben we één verzoek gekregen. Nee, u kunt niet met die persoon praten. Het is de eerste keer. Het is delicaat.'

Niet alleen in Zwitserland doorbreken de problemen rond de vergrijzing langzaam het taboe op zelfmoord. In Groot-Brittannië, waar artsen zijn vervolgd omdat ze 'zelfmoordtoeristen' naar Zürich hielpen reizen, wordt binnenkort - aangezwengeld door een BBC-reportage over Dignitas - een parlementair debat gehouden over het toelaten van hulp bij zelfdoding. In Duitsland hebben familieleden van mensen die in Zürich zijn gestorven rechtszaken aangespannen tegen de staat die met het verbod op begeleide zelfmoord de mensenrechten zou schenden.

Ludwig Minelli houdt sceptici in het buitenland vaak het voorbeeld van een zieke Zwitserse voor, die zei dat ze van een brug zou springen als Dignitas haar niet zou helpen. Na een paar gesprekken zag ze er toch vanaf. 'Ze had ineens de keus. Daardoor zag ze ook de leuke kanten van het leven weer. Intussen heeft ze twee kleinkinderen en zegt ze: Dit had ik niet willen missen. Het zou mij niet verbazen als ze een natuurlijke dood zou sterven.'

Met de Ier die terugging naar Cork liep het anders. Hij ging weer studeren, kreeg een vriendin. Pas toen hij aan het eind van zijn Latijn was en haast niets meer kon, keerde hij terug naar Zürich. Die keer dronk hij het barbituraat wel.