Van belaging tot kogels door het raam

Ongeveer de helft van de burgemeesters van Nederland heeft te maken gehad met bedreigingen. Van vervelende e-mails tot beschietingen. De impact van de incidenten is groot.

Voorbereidingen voor de dag Liesveld,Groot Ammers, 31/01/06. Burgemeester G.J. Kats. Foto Leo van Velzen/Nrc.Hb. Velzen, Leo van

Van het graf van zijn net overleden vrouw was niets meer over. De hele grafheuvel was platgewalst, bomen en planten waren weggegooid. Het houten kruis, het was een tijdelijk graf, verdwenen.

Jos Waals (CDA), burgemeester van Venray, hoorde het van zijn zoon. 'Die zei: `Pap, het hele graf is weg`.' De volgende dag, toen Waals op het gemeentehuis aan het werk was, tikten twee scholieren op het raam. Zij kwamen vertellen dat het kruis van zijn vrouw in een boom tegenover het gemeentehuis hing. Waals, drie jaar later: 'Toen ben ik wel heel kwaad geworden. Het is toch een inbreuk op je privacy.'

In het najaar van 2004 belde een man naar Omrop Fryslân. Hij was van plan, zei hij in de radiouitzending, burgemeester Geert Dales (VVD) van Leeuwarden te vermoorden. De burgemeester zou zich schuldig maken aan 'asociaal beleid'. Een 'bijzonder onprettige ervaring', zegt Dales. De man belde met nummerherkenning, werd aangehouden en kreeg een taakstraf. Dales: 'Hij heeft nu spijt van zijn daad en wil mij ontmoeten. Ik houd de boot een beetje af.'

Soms gaat de dreiging verder dan alleen woorden. Het huis van burgemeester Cor de Vos (PvdA) van Nieuwegein werd beschoten. Hij was toen nog burgemeester van Oostflakkee. Hij was die ochtend vroeg opgestaan en zag dat een 22-millimeterkogel door de ruit was gedrongen. Vlak onder het raam van zijn dochtertje, in de muur, was ook een kogel ingeslagen. Een wethouder kreeg ook kogels door de ruit, één doorboorde de stoel van diens vrouw. Een dader is nooit gevonden.

Sindsdien is De Vos voorzichtiger geworden. Er vliegt, zegt hij, nog wel eens een koffiekopje door zijn werkkamer, maar zware bedreigingen heeft hij niet meer meegemaakt. 'Ik zorg er nu wel voor dat mijn adresgegevens niet meer openbaar zijn. De impact van het incident is groot.'

Ongeveer de helft van de burgemeesters van Nederland heeft te maken gehad met bedreigingen, veel van hen meer dan een keer. Dat blijkt uit de resultaten van de burgemeestersenquête van NRC Handelsblad. Veelal blijft het bij verbaal geweld, anoniem, schriftelijk of telefonisch. Soms wordt er iets vernield. Woonhuis of auto van de burgemeester, zo werd nogal eens ingevuld in de enquête. Maar het kan ook extremer: één burgemeester is bedreigd met wurgslangen. Een andere burgemeester beschermde zichzelf met een stoel, hij maakte mee dat een ontevreden burger een handgebaar maakte alsof hij een pistool op het voorhoofd van de burgemeester richtte.

In de meeste gevallen wekken de burgemeesters de indruk de voorvallen als een normaal onderdeel van hun werk te zien. 'Iedere duidelijke bestuurder zal zo nu en dan stuiten op weerstand', zegt burgemeester Sjoerd Kremer (VVD) van De Wolden. Harry Smith (CDA), burgemeester van Baarn: 'Er is altijd wel wat, maar daar moeten we ons niet al te druk over maken.' Hetzelfde sentiment klinkt door in de woorden van de burgemeester van Roosendaal. Hij is wel bedreigd, maar 'niet extreem'. Uitschelden is volgens de burgemeester niet echt bedreigen, sommige bedreigingen zijn ook 'te dom om over te praten'.

Veel gemeenten willen dat lokale bestuurders beter toegankelijk zijn voor burgers. E-mail- of huisadressen zijn over het algemeen via de websites van gemeenten vrij eenvoudig na te gaan. Daardoor, zeggen enkele burgemeesters, is de drempel voor bedreigingen lager geworden.

Zoals Rianne Donders (CDA), burgemeester van de gemeente Geldrop-Mierlo. Een inwoner van die gemeente die haar huisvuil in een openbare vuilnisbak stortte, kreeg een boete. Toen verschillende media daarover berichtten, overstroomde het daarvoor nauwelijks gebruikte gastenboek van de website met meer dan vierhonderd variaties op het thema luie, arrogante ambtenaar. De betrokken bestuurders werden allerlei lichamelijk onmogelijke houdingen en onprettige eindes toegewenst.

Burgemeester Donders werd via de mail en telefoon belaagd. Ze was er verbaasd over, terwijl ze best wat gewend is. Vorig jaar gijzelde een man een van haar wethouders. De man had problemen met zijn uitkering. Hij maakte een afspraak met de wethouder, blokkeerde, toen hij zijn zin niet kreeg, de uitgang van de kamer. Pas na onderhandelingen met de politie bond de ongewapende man in. Hij kreeg een straatverbod van de rechter, dat hij nu in hoger beroep aanvecht.

Burgemeester Arie Meerburg (CDA) van Alkemade kreeg brieven met teksten als 'We weten je te vinden'. Hij werd `s nachts gebeld, dreigtelefoontjes - 'hoe zou u het vinden om blind te worden' - of enge geluiden. Zijn auto werd bekrast. Wel vervelend, vindt hij, maar 'niet heel ernstig'. Bang is Meerburg nooit geweest, eigenlijk door zijn ervaring met de man die hem blind wenste. Na een paar dreigtelefoontjes kreeg hij de man aan het praten, die verbolgen bleek te zijn omdat hij met zijn brommer `s nachts tegen een bloembak was aangereden, volgens de man omdat de straat niet goed verlicht was.

De stelling dat bedreiging iets is `dat er nou eenmaal bij hoort` is achterhaald, concludeert criminoloog Frank Bovenkerk in het eind vorig jaar verschenen verkennend onderzoek naar bedreigingen van 'vertegenwoordigers van de democratische rechtsstaat'. Voor de moord op Pim Fortuyn werden bedreigingen volgens de onderzoekers inderdaad nog schouderophalend afgedaan. Daarna werden ze vaker serieus genomen, terwijl het aantal bedreigingen volgens de bedreigden ook steeg - via e-mail zelfs 'explosief'. Bovenkerk interpreteert de waargenomen stijging als het gevolg van de politieke ontwikkelingen rond Pim Fortuyn. Hij ziet ook een maatschappelijke ontwikkeling: 'Het hoort een beetje bij de manier waarop de maatschappij is veranderd. Mensen zijn assertiever, fatsoensnormen vervagen.'

Sinds de moord op Pim Fortuyn in 2002 is de spanning tussen bestuurder en burger toegenomen, bevestigt een PvdA-burgemeester uit Noord-Holland. 'Als mensen het vroeger niet eens waren met besluiten, dan kregen we brieven met meningen. Nu krijgen we brieven met bedreigingen, vaak zeer subtiele. Altijd is de politiek of het college corrupt, luisteren we niet naar de mensen en hebben we niets geleerd van Fortuyn.'

Een uitleg waar Arie Meerburg van Alkemade, al achttien jaar burgemeester, het niet mee eens is. Bedreiging is van alle tijden, zegt hij. Zijn collega De Vos: 'Vroeger kwamen incidenten niet naar buiten. Ze haalden vaak de lokale pers niet eens. Nu is er veel meer maatschappelijke onrust over.'

Zelf zien de burgemeesters in de dreigers vooral burgers die niet krijgen wat ze willen. Dat gebeurt relatief vaak bij bezoekers van de sociale dienst, woonwagenkampbewoners en voetbalsupporters, blijkt uit de toelichtingen van burgemeesters. Bovenkerk zei hierover eerder tegen deze krant dat bedreigers uit de 'marge van de samenleving' komen. Bedreiging is 'met enige fantasie' te zien als een 'primitieve uiting van politiek protest'.

Het zijn burgers die aandacht vragen voor de oplossing van hun problemen, denken veel burgemeesters. Ze komen verhaal halen. Veel mensen met een grote mond maar een klein hart, die heftig reageren door 'de emotie van het moment'. Meestal hebben ze niet de intentie echt kwaad te doen, hun gedrag levert alleen 'lakschade' op. Een enkeling, zoals burgemeester Annie Brouwer (PvdA) van Utrecht, spreekt over een verharding van de maatschappij.Wat doen burgemeesters eigenlijk als ze bedreigd worden? Zolang het bij woorden blijft in ieder geval niet direct naar de politie stappen, zegt Donders, de burgemeester die in Geldrop-Mierlo de gijzelings- en afvalkwesties meemaakte. 'Ik begrijp heel goed dat niet iedereen de gave heeft zijn mening goed te verwoorden.' Straffeloos schelden en schreeuwen mag bij haar ook niet, maar ze wil altijd weten waarom iemand zo door het lint gaat. 'Laten we ze helpen.' Burgemeester Meerburg van Alkemade is het daarmee eens. Want, zegt hij, met aangifte lok je ook de mensen uit die 'erop kicken als het echt brandt'. De burgemeester van Aalsmeer, Joost Hoffscholte (VVD), overlegt met de politie of hij aangifte moet doen na dreigende e-mails van boze burgers die vinden dat zij onheus behandeld worden. Aangifte heeft hij nooit hoeven doen. Hij hoopt dat het in zijn gemeente nooit zo ver komt dat burgemeester of wethouders bewaakt moeten worden.

Extra beveiliging of aangifte doen, zeker bij zwaardere vormen van bedreiging, komt wel meer voor. Het levert zelden iets op, zeggen sommige burgemeesters. Een PvdA-burgemeester van een grote gemeente, vindt dat er niet overdreven moet worden: 'Een buschauffeur of een medewerker van de sociale dienst krijgt meer naar zijn hoofd dan een gemiddelde gemeentebestuurder.'

Burgemeester Waals deed wel aangifte van de schending van het graf van zijn vrouw, en van de keren dat iemand de banden van zijn auto lek stak en de ruiten van zijn huis ingooide. Er is nooit iemand gepakt. Zijn huis heeft 'hufterproof' glas, en op de oprit staat een bewakingscamera.