'Publiek is medeplichtig'

De Berlijnse theaterwereld is verdeeld over de schandaalvoorstelling 'Schändung' van Botho Strauß. Nu met nagesprek. 'Het publiek wil koste wat kost wraak.'

'Kan de theaterarts naar de kleedkamers komen?' Het Berlijnse theaterpubliek wordt er een beetje giechelig van. 'Nu al?!', fluistert een dame. 'Dan heeft zeker iemand de 'Schändung' niet overleefd.' De nerveuze opwinding is begrijpelijk. Het is vijf minuten voor aanvang bij het nieuwste schandaalsucces van het Berliner Ensemble. Bij de première en de eerste voorstellingen van Schändung was er sprake van publieksoproer. En ook vanavond zal na de pauze zeker een kwart van de bezoekers niet meer terugkomen. Een van hen zit de hele eerste helft te kreunen en commentaar te leveren.

Toneelschrijver Botho Strauß maakte een bloederige, expliciete bewerking van Titus Andronicus, toch al een van de gruwelijkste toneelstukken van William Shakespeare. In Brechtiaanse terzijdes maakt hij het publiek op zijn eigen kijkgedrag attent. Op televisie zien we dagelijks de afschuwelijkste dingen, waarom vinden we gruwelen in het theater dan plotseling zo onverdraaglijk?, is een van de pijlers van zijn media- en maatschappijkritiek. Maar Strauß gebruikt in zijn gemoderniseerde Rome ook woorden die in Duitsland na de nazi-tijd taboe zijn, zoals 'Volksgemeinschaft'. In combinatie met de in fascistische vice squad-kostuums gehulde acteurs werd dat de Berlijners te veel.

Schändung is net als Titus Andronicus in de eerste plaats een stuk over wraak. Het is de fictieve geschiedenis over een machtsimpasse in Rome, waarin de oude generaal Titus verstrikt raakt in een erestrijd met de door hem als krijgsgevangene binnen gevoerde Tamora, koningin van de Gothen, nu keizerin van Rome. Het zijn met name hun kinderen die het hierbij moeten ontgelden. Met de, grotendeels buiten het blikveld van het publiek uitgevoerde verkrachting en mishandeling van Titus' dochter Lavinia als katalysator van de gebeurtenissen. De kale, claustrofobische enscenering van Thomas Langhoff richt zich vooral op de gevolgen van die 'schending'. Niet de verkrachting zelf krijgen wij te zien, maar wel de bebloede Lavinia, die met afgehakte handen en uitgerukte tong als in de eerste de beste horrorfilm verward over het toneel dwaalt.

Schändung staat niet elke avond op het speelplan in het Theater am Schiffbauerdamm. Het Berliner Ensemble heeft een groot aantal stukken gelijktijdig op het repertoire. Maar de voorstelling vindt in ieder geval alleen nog plaats met een publieksgesprek na afloop. De acteurs zijn uitgeput en beklemtonen de fysieke en mentale uitputtingsslag die zij elke keer weer doormaken. Actrice Christina Drechsler, die Lavinia speelt, zit onder de blauwe plekken.

Acteur Jürgen Holtz (Titus) werpt zich op als woordvoerder: 'Het stuk gaat over de manier waarop wij met de geschiedenis en met onszelf omgaan. Mensen komen met tv-ervaringen in het theater, ze zijn gewend om de meest vreselijke dingen op een vierkant schermpje te zien. Maar ze zijn niet meer gewend aan het psychologische effect dat gruwelen op hen hebben. Voor mij valt Schändung in twee delen uiteen. Voor de pauze zien we de 'schending' van Lavinia. Na de pauze zien we hoe Titus, maar ook hoe het publiek de schending voortzet. Men wil koste wat het kost wraak. Dat is ook hoe de maatschappij nu georganiseerd is. Die is kannibalistisch van aard. Natuurlijk liggen de specifieke associaties met het Duitse verleden ingewikkeld. Maar als je bekijkt wat er nu allemaal als 'entartet' wordt beschouwd, zonder ooit dat woord te gebruiken, dan is dat allemaal veel subtieler, veel sluipender. Het gaat te ver om Botho Strauß daarom een nazi te noemen. Hij heeft verzameld wat hij om zich heen ziet gebeuren. Wij presenteren het. We maken theater, en bedrijven geen wetenschap. Het publiek moet zelf uitmaken hoe het zich verhoudt tot de maatschappijkritiek in het stuk.'

Schändung is nog te zien in Berlijn. Info: www.berliner-ensemble.de.