Financiën : vrijere besteding van geld is grote wens van gemeenten

,,Gemeenten voelen zich niet serieus genomen``, zegt oud-burgemeester Bas Eenhoorn (VVD). Volgens de Nijmeegse wethouder voor Financiën, Peter Lucassen (SP), worden gemeenten door Den Haag ,,gemangeld``. Burgemeester Ruud Vreeman (PvdA) van Tilburg vindt het Gemeentefonds, waaruit het rijk gemeenten financiert, een ,,zwarte doos``. Minister Gerrit Zalm (Financiën, VVD) noemde het vorig weekeinde in het tv-programma Buitenhof een 'ervaringsfeit`` dat gemeenten niet zijn te vertrouwen als hun meer ruimte voor eigen beleid en belastingheffing wordt gegund.De verhouding tussen Den Haag en de gemeenten is er niet beter op geworden sinds de afschaffing per 1 januari 2006 van de onroerendezaakbelasting (ozb) voor gebruikers van woningen. Hiermee viel voor gemeenten een belangrijke inkomstenbron weg. De ozb is nu beperkt tot eigenaren van woningen en eigenaren en gebruikers van bedrijfspanden. Zalm gooide olie op het vuur met de oproep aan burgers de ozb niet te betalen in gemeenten die de maximumverhoging van 2 procent zouden hebben overschreden. Deze uitspraak nam hij vervolgens weer terug in het parlement.

Hoofd Gemeentefinanciën Ton Jacobs van de VNG (Vereniging van Nederlandse Gemeenten) wijst op de veelvoorkomende 'misvatting`` dat uitkeringen uit het Gemeentefonds (zie kader) of zelfs opbrengsten van eigen heffingen vrij besteedbaar zijn. Die vrijheid is erg beperkt, omdat veel gemeentelijke taken in de wet vastliggen. Zo gelden er voor de brandweer eisen over de snelheid van handelen na een brandmelding. Positief aspect van het Gemeentefonds is dat de omvang automatisch meegroeit met de rijksuitgaven. 'Zo`n afspraak bestaat in geen ander land``, aldus Jacobs.

Een relatief groot deel (een kwart) van het Gemeentefonds gaat naar de vier grote steden (Amsterdam, Den Haag, Rotterdam, Utrecht). Dat komt omdat rekening wordt gehouden met specifieke omstandigheden. Zo hebben grote steden regionale centrumfuncties, waardoor ze bijvoorbeeld extra geld krijgen voor voorzieningen als theaters en musea. Het Gemeentefonds telt ruim vijftig verdeelmaatstaven, zoals aantallen jongeren, uitkeringsontvangers, bebouwde oppervlakte en bodemgesteldheid. Over dit laatste: gemeenten met een zachte bodem maken meer kosten voor bijvoorbeeld aanleg en onderhoud van riolen.

Belangrijkste klacht over het Gemeentefonds is de ondoorzichtigheid. Onduidelijk is hoe bepaalde factoren doorwerken in de kosten die gemeenten moeten maken. ,,Het onderzoek daarnaar vindt in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken achter gesloten deuren plaats door een bureau en is niet door derden te controleren``, zegt Maarten Allers van het gezaghebbende universitaire instituut COELO (Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden) in Groningen. ,,De Tweede Kamer keurt de resultaten goed zonder inzicht in het hoe en wat.``

Volgens burgemeester Vreeman van Tilburg zet het Gemeentefonds niet aan tot effectief beleid. Zo zijn veiligheidsproblemen geen criterium. Vreeman: ,,Openbaar ministerie en politie krijgen geld van het rijk, maar gemeenten krijgen voor dit doel nauwelijks iets. Dat terwijl de regie voor algemene veiligheid sterk bij gemeenten ligt.`` Zo moet Tilburg een preventieproject voor probleemjongeren zelf betalen. ,,Wij kiezen voor één-op-één-aanpak met coaches. Dat kost tonnen.``

Op de specifieke uitkeringen (zie kader) is kritiek wegens de zware administratieve lasten voor de gemeenten. De afgesproken vermindering van het aantal regelingen verloopt moeizaam. Bovendien worden gemeenten volgens de VNG onvoldoende beloond voor zuinig beleid. Zo mogen gemeenten die bij de algemene bijstand geld overhouden door werklozen effectief naar een baan te begeleiden, het bespaarde bedrag voor één jaar houden. Daarna wordt het bedrag afgetrokken van het voor alle gemeenten beschikbare budget. Bij de VNG heet dat ,,interne verwurging`` van zuinige gemeenten.

De Nijmeegse wethouder Lucassen hekelt de uitkering voor grotestedenbeleid, omdat de beloofde bestedingsvrijheid wordt ingeperkt: ,,Wij wilden binnen de sociale pijler minder aan volwasseneneducatie uitgeven en meer aan jongeren. Mocht niet van het ministerie. Weer die krampachtigheid.''

Maar de grootste twistappel zijn de gemeentelijke belastingen en heffingen (zie kader). De omvang is een fractie van de rijksbelastingen en premies. Maar ze lopen bij politici en burgers sterker in het oog. Vandaar de politieke en electorale gevoeligheid. Minister Zalm maakte zich met de VVD al langer sterk voor afschaffing van de hele ozb.

Onderzoeker Maarten Allers van het COELO hekelt deze maatregel. Per saldo gaat de burger er niks op vooruit, omdat gemeenten via het Gemeentefonds (ook belastinggeld) worden gecompenseerd voor het verlies van een miljard euro. Allers - en ook Jacobs van de VNG - wijst op een pervers effect van inperking van de ozb. Een relatief geringe begrotingswijziging die uit de ozb moet worden betaald, leidt tot een procentueel veel grotere verandering van deze belasting. Dat komt doordat de ozb slechts een klein deel van de gemeentelijke inkomsten vormt. Een uitgavenstijging met 1 procent vereist een ozb-stijging met 17 procent, wat gemeenten snel tot mikpunt maakt.

Veel ernstiger is volgens Allers dat zo`n vergaande beperking van de gemeentelijke belastingheffing ingaat tegen het gezond economisch en politiek verstand. Hij weet zich gesteund door economen in binnen- en buitenland. Allers: ,,Door gemeenten enige vrijheid tot belastingheffing te geven maak je ze meer verantwoordelijk voor de eigen uitgaven.`` De extra belastinginkomsten worden in mindering gebracht op de uitkering uit het Gemeentefond. Zo'n operatie leidt tot welvaartswinst, omdat uitgaven en voorzieningen beter zullen aansluiten bij de voorkeuren van burgers. Ook de democratie wordt versterkt. Allers: ,,Gemeentebestuurders worden meer gedwongen hun beleid te verkopen. En voor burgers betekent het dat de gemeentepolitiek ergens over gaat.`` Want de ene partij zal anders over lasten en uitgaven denken dan de andere. Volgens Allers blijkt uit onderzoek dat uitgaven en lasten bij linkse colleges wat hoger zijn dan bij rechtse.

Leidt meer vrijheid tot fiscaal stuntwerk? De praktijk wijst volgens Allers op het tegendeel. ,,Zo blijken buurgemeenten nu al erg op elkaar te letten bij het vaststellen van gemeentelijke tarieven.`` Bovendien kunnen kiezers hun bestuurders bij verkiezingen afstraffen. Of juist belonen als ze tevreden zijn over de voorzieningen die met de belastingheffing zijn gefinancierd. Allers wijst ook op gunstige ervaringen in de Scandinavische landen.

Met dezelfde argumenten pleitte de `Stuurgroep verkenning decentraal belastinggebied` onder leiding van oud-VVD-voorzitter (en oud-burgemeester van Voorburg) Bas Eenhoorn vorig jaar voor de invoering van gemeentelijke opcenten op de inkomstenbelasting. De opbrengst zou 3 miljard euro moeten bedragen met een vrijheidsmarge van 10 procent. De uitkering uit het Gemeentefonds moet dan met hetzelfde bedrag omlaag, waardoor de operatie geen extra geld kost. Om het advies was gevraagd na overleg van het kabinet met gemeenten en provincies. Stuurgroepvoorzitter Eenhoorn ging met het advies frontaal in tegen de opvattingen van zijn partijgenoot Zalm. ,,Onze stuurgroep was samengesteld uit alle politieke kleuren``, onderstreept Eenhoorn. Als een van de redenen voor verzet van Den Haag tegen meer ruimte voor gemeentelijke belastingen ziet Eenhoorn het wegvloeien van macht naar Brussel. ,,In plaats van dat politici en ambtenaren zich intensiever met Brussel gaan bemoeien, zoeken ze compensatie door meer naar het binnenland te kijken.``