Den Haag moet gemeenten veel meer financiële macht geven

Delftse ondernemers geven weinig om hoge lokale lasten, want Zalm vraagt veel meer, ontdekt Maarten Huygen.

In veel gemeenteraden in het land vind je steevast een oudere man met een grote gepommadeerde krulsnor. Die zit er dan namens een partij met de naam Stadsbelangen, Gemeentebelangen, Leefbaar Rommeldam of zoiets.

Meestal is hij kleine ondernemer en vertegenwoordigt hij de heffe des volks. In de consensus van de gemeenteraad waar links en rechts naar elkaar moeten buigen om samen in het college van wethouders te passen, vervult hij de rol van nar van de straat. Onbekommerd neemt hij het woord als hij het niet heeft en stelt hij punten aan de orde die niet op de agenda staan.

De krulsnor van de Delftse gemeenteraad is fractievoorzitter van een vijfkoppige gemeenteraadsfractie en ondernemer in speelautomaten. Tijdens een verkiezingsdebat voor Delftse ondernemers afgelopen woensdag klaagde hij over een boete van 10.000 euro voor een caféhouder toen die na één uur 's nachts nog een fanfare had laten spelen. Wat een schande vond hij dat.

Die boete was ongetwijfeld terecht, maar er doen aan de tap gauw verhalen de ronde over de inhaligheid van de gemeente. Treurverhalen over rioolrechten, leges, precario, reclameborden, heffing voor terrasboten, de toeristenbelasting. Daar hoort dan het veelbetekenende gebaar van de klager bij met de duim die langs de wijsvinger strijkt. Uit onderzoek blijkt dat de mensen altijd denken dat de gemeentelasten stijgen, ook als ze dalen.

Toch leeft het onderwerp niet in gemeenteraden en evenmin bij de campagnes voor de verkiezingen. Alleen de VVD noemt ergens lagere lasten als losse, onuitgewerkte kreet. Bij een lokale Delftse partij, Stadsbelangen, zag ik ze ook in het politieke programma staan. En dat terwijl Delft volgens het onderzoekscentrum Coelo van de Universiteit van Groningen een van de duurste grote gemeenten is.

Tot mijn verbazing storen de Delftse ondernemers zich daar niet aan. Bij het verkiezingsdebat voor de lokale afdelingen van de werkgeversorganisaties VNO-NCW en MKB stelden ze er geen vragen over. Toen een vertegenwoordiger van het MKB de hoge Delftse lasten naar voren bracht, hapten de raadsleden niet toe en er taalde ook geen ondernemer naar het onderwerp.

Dit liberale gezelschap van hoofdzakelijk oudere, mannelijke ondernemers in pak maakte zich dus minder druk over de lokale lasten dan minister van Financiën Zalm. Lokale lasten zijn niet hun grootste probleem, zeiden ze. Ze zijn ook marginaal vergeleken bij wat burgers en ondernemers aan belasting moeten betalen aan het rijk. De gemeente heft slechts een procent of drie van alle belastingen in het land. Dat is ruim 7 procent van het totale gemeentebudget. De rest van het geld ontvangt de gemeente van het rijk. Wat de gemeenten uit het rijksgemeentefonds krijgen, geven ze ook uit en er is geen aanleiding om na te gaan of het wel nodig is. 'Het uitgavenniveau ligt vast', zegt Maarten Allers van het Groningse onderzoeksinstituut Coelo. 'Daar heeft de lokale democratie niets in te brengen. Daarom is het zo moeilijk om goede mensen aan te trekken voor de gemeenteraad.'

Allerlei Nederlandse instellingen zijn verzelfstandigd en geprivatiseerd, maar de financiën van de lokale democratie worden vrijwel geheel door Den Haag bestierd. Gemeentebestuurders hebben vrijwel niets te vertellen over het bij hun burgers ingezamelde belastinggeld en ze worden niet beloond voor zuinigheid. De gemeente-uitgaven groeien of krimpen niet naar behoefte van de gemeente maar geheel volgens het ritme van de rijksuitgaven. Het Nederlandse gemeentefonds is volgens de Raad van Europa een vorm van taxation without representation. Vandaar dat de afdeling lokaal bestuur van deze mensenrechtenorganisatie in Straatsburg vorig jaar een resolutie aannam tegen Nederland wegens uitholling van de belastingbasis van de gemeenten. Uniek in Europa. Het is zelfs een schending van het Europese Handvest. Zalm moet volgens de internationale regels zijn eigen rijksbelastingen drastisch verlagen, zodat de gemeenten ruimte krijgen om zelf hun inkomsten en uitgaven te bepalen. Minister Zalm heft dus te veel belasting, en de gemeenten doen dat niet.

Helaas heeft Zalm weinig op met democratie, laat staan met de Raad van Europa. Hij trok niet alleen het tapijt weg onder de financiële beleidsvrijheid van de gemeenten door de ozb te halveren. Ook hitste hij afgelopen zondag in het tv-programma 'Buitenhof' burgers op hun aanslag voor de ozb niet te betalen. Het is gemakkelijk om anderen de schuld te geven.

De meeste Kamerleden vielen hem daar niet hard over, want zij denken net zo centralistisch. Ze reizen het land rond, want ze denken dat een verkiezingsdebat voor de gemeente alleeninteressant is als zij er zelf als schutspatroon bij gaan zitten of de lijst vanaf een onverkiesbare plaats gaan duwen.

De Delftse wethouders, raadsleden en ondernemers konden het woensdagavond in een kantoorzaal van de Rabobank prima af zonder Kamerleden. De meeste aandacht kregen de overvolle wegen die moeten worden uitgebreid. Er werd gepleit voor lagere parkeertarieven voor ondernemers, eenvoudiger vergunningprocedures, meer bedrijfsterreinen, en zo kwamen er nog wat zaken aan de orde.

Bij tussentijdse stemmingen toonden veel ondernemers zich eigenlijk best tevreden over dit gemeentebestuur waar ze de volgende dag weer zaken mee moeten doen. Ze deden het al tijdens de borrel. Die tevredenheid geldt niet het kabinet in Den Haag. Reden temeer om macht uit handen te geven aan de gemeenten. Die zijn best te vertrouwen. Zij kunnen het best laten zien hoe belastinggeld wordt uitgegeven. Misschien dat de raadsleden en wethouders bij de volgende Kamerverkiezingen willen optreden als lijstduwer.