Untergang des Abendlandes 2

Het is de hoogste tijd voor een nieuwe anti-utopie. Niet langer dan een jaar of zeven geleden leek het nog onvermijdelijk dat Dorp Wereld als vanzelf door de Nieuwe Economie in Luilekkerland zou veranderen. Dorp Wereld is een uitdrukking die graag werd gebruikt door Michaïl Gorbatsjov, een staatsman uit het einde van de vorige eeuw. Van Gorbatsjov hebben we al heel lang niets meer gehoord en van de Nieuwe Economie evenmin. Sinds 11 september 2001 is het nieuwe Luilekkerland verder achter de horizon verdwenen. Vijf jaar later zijn meer mensen banger voor meer gevaren waarvan ze denken dat ze die minder kunnen beheersen. Ze willen een reisgids voor de duistere toekomst. Dat is de anti-utopie.

Een paar weken geleden noemde ik de aanzet daartoe van de Britse historicus Niall Ferguson, die zich voorstelt dat Iran zijn atoombom maakt, waarna in augustus van het volgend jaar in het Midden-Oosten en omstreken de paddestoelwolken ten hemel rijzen. Wel actueel maar te eenvoudig. Een paar lezers maakten me attent op het Lugano Rapport van de Franse schrijfster Susan George, overtuigd antiglobaliste, oud-bestuursslid van Greenpeace, geestverwante van Noam Chomsky. In haar boek worden acht miljard mensen bedreigd door de schaarste aan alle elementaire levensbehoeften: schoon water, frisse lucht, voedsel. Deze noodtoestand is slecht voor het kapitalisme en het consumentisme. Op initiatief van de financiële elite komen tien wetenschappers in het geheim in Lugano bijeen. Ze komen tot de conclusie dat er te veel mensen op de wereld zijn. In hun rapport stellen ze voor om de massa's die geen productieve bijdrage leveren aan het systeem van de vrije markt functioneel te laten creperen door honger, oorlog en ziekten. 'Niet op een manier zoals Auschwitz, dat is te zichtbaar. Maar volgens een 21ste-eeuws model, waarbij niemand de schuld krijgt, het niemands fout is.' Dankzij privatisering van de gemeenschapsvoorzieningen, oorlogen, hongersnood en de pest komt alles op zijn pootjes terecht.

Een vernuftig gevonden samenloop van omstandigheden, maar ik denk dat daarmee een te zwaar beroep wordt gedaan op de verbeeldingskracht van een groot publiek. Het consumentisme is in het Westen diep geworteld. Men is bereid zich allerlei ellende voor te stellen, maar geen autoloze zondagen en een leven zonder fun en voetbal. Een anti-utopie deugt alleen als die een sterk overdreven, een karikaturale voortzetting van het heden is, dus nog binnen de grenzen van de gemiddelde verbeeldingskracht blijft. Daartoe hoort in deze tijd de vergrote projectie van onze eigentijdse angsten.

De mondiale rellen om de spotprenten hebben daaraan nieuw, totaal onverwacht voedsel gegeven. De praktisch dagelijkse nieuwe wending van de oorlog in Irak zou voor de anti-utopist gefundenes Fressen moeten zijn. Wie had het drie jaar geleden voor mogelijk gehouden dat de ene sekte van de islam een van de belangrijkste heiligdommen van de andere sekte opblaast, de gouden koepel in Samarra? President Bush zegt dat Osama bin Laden het heeft gedaan. Osama zegt dat Bush erger is dan Saddam Hussein. Intussen verzinkt het onlangs gedemocratiseerde land verder in een burgeroorlog waarvan het Westen de fall-out in de vorm van terrorisme beleeft. De machtigste man van de wereld maakt niet de indruk dat hij daarop het juiste antwoord weet. Zet een paar creatieve mensen bij elkaar, en ze hebben binnen een dag een aanvaardbaar horrorscenario verzonnen.

Vergeet dan onze binnenlandse toestand niet: vijf jaar fragmentarisering van 'de' politiek, een soms gretige bereidheid tot massale hysterisering die we met een beroep op het besef van verjaarde normen en waarden, een kort-lontje-campagne en dan weer een keihard aanpakken vergeefs aan het bestrijden zijn. Hoe bestand zou Nederland tegen een plotselinge grootscheepse verstoring van de openbare orde zijn? Een jaar geleden publiceerde Menno Steketee in Panorama een alleszins aanvaardbaar scenario waarin drie terroristen met welgekozen aanslagen 'het land platleggen'. Dat was al volkomen voorstelbaar. Daarna is het de vraag, hoe het land er weer bovenop komt en in welke politieke gedaante. Het antwoord viel buiten de opdracht. Wel kun je ook hierover je fantasie de vrije loop laten, met even plausibele resultaten.

Dankzij de ver gevorderde techniek van de special effects kunnen we de Titanic weer laten zinken, de invasie overdoen, New York laten overstromen, gruwelijke monsters uit de grond laten kruipen, terugkeren naar de prehistorie. Ik geloof dat er nu, in deze periode van toenemende wereldwanorde, een schreeuwende behoefte is aan een paar goed doortimmerde anti-utopieën. Als ik John de Mol was, zou ik wel weten waarin ik mijn geld zou investeren.