Macho's in fourwheeldrives

De videofilms van Yael Bartana zijn een transcendentale verheviging van de werkelijkheid, vooral die tussen de seksen en die in Israël. 'Ik wil iets uit het niets scheppen.'

Een onontwarbare kluwen van meisjes en jongens rolt heen en weer in het gras. Ze duwen en trekken aan elkaar, schreeuwen. Rondom hen strekken in stralend zonlicht glooiende heuvels zich uit tot aan de horizon. De tieners, van een jaar of zeventien, spelen hun spel vol overgave, totdat ze uitgeput zijn en de kluwen uit elkaar valt. Het is een idyllische scène, een verbeelding van een onaangeraakte wereld waar mannen en vrouwen gelijkwaardig en onschuldig zijn.

Op een tweede videoscherm is de Engelse vertaling te lezen van het geschreeuw. 'Let's get tighter. Wie zijn voet is dit? Niet opgeven. Hou vast, hou vast! Nee!!! Ik geef mij over. Oh mijn God, ik sterf. Dit is het lot van iedere verrader. De Messias komt. Lange leve het volk Israël! We geven niet op!'

Wild Seeds is een van de vijf videowerken die Yael Bartana (1970, Kfar-Yehezkel, Israël) toont in het Van Abbemuseum. Er is in deze film een groot contrast tussen de onschuld van het spel en de beladenheid van de tekst.

'De kinderen imiteren kolonisten', zegt Bartana in het Van Abbemuseum. 'Zij noemen dit spel 'Evacuation of Gilad's settlement'. Gilad is een plek waar veel geweld heeft plaatsgevonden. Deze kinderen wonen in Jeruzalem, ze zijn bijna volwassen. Ze hebben linkse opvattingen, ze maken zich druk om mensenrechten, een aantal van hen is dienstweigeraar. En toch hebben zij dit spel bedacht over macht en bezetting. Het geroep van de kinderen, hun slogans zijn heel belangrijk. Het werk gaat over taal, hun tekst is het script.

'De film heeft iets nostalgisch omdat de kinderen ongeremd en jong zijn. Ik heb het spel in de bezette gebieden gefilmd, het is een mooi, romantisch landschap. De informatie over de plek geef ik er op de tentoonstelling bij, het is van belang voor de interpretatie van het werk.'

Verduisterde filmzaaltjes

Bartana bouwde een reeks van verduisterde filmzaaltjes in de oudbouw van het Van Abbe. Haar films duren tussen de drie en zeven minuten. De eerste is Odds and Ends, een reconstructie van een krantenbericht over een vrouw die in een warenhuis een dvd kwam kopen voor haar zoon en die vervolgens in het gedrang van de kopers het leven liet. We zien een massa mensen, van bovenaf gefilmd, die in een maalstroom gretig grijpen naar plastic tasjes en goedkope T-shirts. Voor de film You could be lucky richtte Bartana een bioscoopzaaltje in met pluche klapstoelen en schemerlampjes aan de muren. You could be lucky toont het publiek bij de paardenrennen in Liverpool. Vrouwen in galajurken en met uitzinnige hoeden op het hoofd, op hoge hakken door de modder wiebelend, de mannen bierdrinkend in alledaagse kledij. Naarmate de paarden de finish naderen raakt de film in een versnelling, de verslaggever roept oorverdovend door de luidsprekers, een collectieve hysterie maakt zich meester van de menigte.

In Kings of the Hill rijden mannen in fourwheeldrives over steile zandheuveltjes aan het strand bij Tel Aviv. Met ronkende motoren proberen ze, de auto in bijna verticale stand, de hellingen te bedwingen. Adellejoda, een film van dansende joden op straat in Jeruzalem, tijdens het Poerimfeest. Het is, vergeleken met de andere films, een intieme film. Dit komt doordat de encadrering van het camerabeeld verdubbeld is door een zwarthouten wand met een kader, zodat een donker kabinetje is ontstaan waar je in kijkt. Tussen ons en de dansers staat een jongen, hij doet niet mee en kijkt weg. De camera is onbeweeglijk, het is alsof we vanuit een nis, van achter de jongen, het tafereel bespieden. De geluiden klinken ver weg. We zien flarden van de euforische dans, met glanzend witte overhemden, geel satijnen jakjes, zwarte keppeltjes en een verblindend felle zon. Het is een prachtig werk, met een groot contrast tussen feestelijke extase en mijmerende beschouwing.

De films van Bartana hebben een hallucinerende werking, de beelden zijn een soort transcendentale verheviging van de werkelijkheid. Bartana beheerst haar techniek, met een precies getimede afwisseling van snelle en vertraagde beelden, met een montage die zeer beeldend is, en met een bijzondere, intense lichtwerking.

Hoe zit het met de verhouding tussen fictie en werkelijkheid in uw films? Sommige zijn geënsceneerd, en andere zijn ter plekke, tijdens het evenement, opgenomen.

'Het gaat om de spanning tussen ensceneren en niet-ensceneren. Ook mijn niet-geënsceneerde films zijn tot in het kleinste detail door mij bepaald, de esthetica is heel gecontroleerd. You could be lucky is niet geënsceneerd, maar wel met twee camera's gefilmd, en er is er een duidelijke opbouw naar een climax. Van Kings of the Hill denken veel mensen dat het fictie is, maar dat is niet zo. Ik houd van de positie tussen fictie en documentaire in. Ik ben er niet op uit om één methode te vinden en die dan te herhalen. Ik wil mijzelf niet herhalen, ik wil iets uit het niets scheppen. Dus zoek ik steeds naar verschillende benaderingen van thema's die met elkaar vergelijkbaar zijn.'

Zionistisch

Bartana groeide op als kind van zionistische ouders die haar een liberale opvoeding gaven. Ze kwam in 2000, na een studie aan de Bezalel kunstacademie in Jeruzalem en de School of Visual Arts in New York, naar Amsterdam, waar zij twee jaar doorbracht aan de Rijksakademie van beeldende kunsten. Sindsdien reist ze heen en weer tussen Amsterdam en Israël. Het leven in Nederland heeft het haar mogelijk gemaakt op een kritische manier afstand te nemen van de gebeurtenissen in haar geboorteland, vertelt zij. De meeste van haar films ontstaan in Israël. Zij voelt zich nauw verbonden met dit land en met de conflictsituatie waarin het zich bevindt.

Hoe is het om afwisselend in Israël en in Nederland te wonen?

'De intensiteit van het dagelijks leven in Israël is ondragelijk, het is heel moeilijk om je te concentreren. Daarom kom ik steeds terug naar Nederland. De Rijksakademie heeft mij fantastische mogelijkheden geboden, ik ben hier als kunstenaar volwassen geworden. Toch voelde ik mij hier zes jaar geleden meer thuis dan nu. In de afgelopen jaren is de Nederlandse maatschappij radicaal veranderd, de sfeer is verhard. De Nederlanders zijn niet open, ze houden anderen op een afstand. Het voordeel daarvan is wel dat de mensen je met rust laten, ik kan hier goed werken.'

Het thema van haar werk, zegt Bartana, zijn sociale rituelen in het dagelijks leven. Ze houdt ervan om mensen te observeren en omschrijft zichzelf als een amateur antropoloog. Hoe creëren mensen onderlinge verhoudingen, wat is de plaats van het individu binnen een gemeenschap?

Veel van uw films lijken te gaan over spanning tussen de seksen.

'Dat is zo, maar ik beschouw het als een zwakte. Dit is niet het thema waar ik het eigenlijk over wil hebben. Toch komt het er steeds uit. In Kings of the Hill zijn die macho's lachwekkend in hun ronkende fourwheeldrives. Mijn volgende film gaat over Israëlische militairen, ik wil proberen of ik een nieuwe visie op mannelijkheid kan laten zien. Waar ik het werkelijk over wil hebben is de vraag: wat betekent het om een machtspositie te bekleden? Het moet gaan over het conflict tussen de rechten van het individu en de behoefte van mensen aan controle, aan macht.'

U bent zeer kritisch over Israëls politiek ten aanzien van de Palestijnen. Kunt u zich voorstellen dat u een film maakt in samenwerking met Palestijnen?

'Ja! Ik ben betrokken bij een groot samenwerkingsverband van Israëli's, Palestijnen en Europeanen op het gebied van beeldende kunst en vormgeving. Volgende maand is er een driedaagse conferentie in Ramallah. Het zal gaan over mogelijke gezamenlijk artistieke projecten in Israël en Palestina. Het is de eerste keer in de geschiedenis dat dit op deze schaal gebeurt. Dat is hoopgevend.'

Hoe is het om de grens naar Palestina over te steken?

'Niet gemakkelijk: de eerste keer had ik het gevoel dat ik in een film zat. Het checkpoint kende ik door en door van televisie en van foto's, en nu was ik er dan zelf. Het is adrenaline, heel beangstigend.'

Voelt u zich schuldig?

'Joden voelen zich altijd schuldig.'

'Vijf videowerken', in Van Abbemuseum, Bilderdijklaan 10, Eindhoven. Tot 30 april. Di-zo 11-17u, do 11-21u (28 februari gesloten)