Geluidjes van de maan

Natuurlijk klinkt 'I have a Dream' of 'Ich bin ein 'Bieliener'' indrukwekkender dan 'Landgenoten' of 'at your service', maar het zou niettemin geweldig zijn wanneer in Nederland ook ontdekt werd dat het luisterboek een uitstekende bron van historische informatie kan zijn. Vooral in Amerika zijn er verschillende uitgevers die archiefmateriaal op cd uitbrengen en op die manier niet alleen meewerken aan historische canonvorming, maar ook bronnen voor een breed publiek beschikbaar maken.

John F. Kennedy in Berlijn op 26 juni 1963 Foto AP U.S. President John F. Kennedy, left, waves back to a crowd of more than 300,000 persons gathered to hear Kennedy's speech where he declared "Ich bin ein Berliner," "I am a Berliner," in the main square in front of Schoeneberg City Hall in West Berlin on June 26, 1963. Kennedy is on his 10-day tour of European countries. (AP Photo) Associated Press

Het zegt natuurlijk ook iets over het Amerikaanse respect voor de politiek en vooral voor het presidentschap dat in dit cd-aanbod de presidentiële informatie overheerst: er is veel van zowel J.F. als Robert Kennedy, Roosevelt, Richard Nixon ('I am not a crook'), een strijdlustige Ronald Reagan en een diepmenselijke Bill Clinton.

Maar binnen al deze toespraken tot de natie is de onbetwiste kampioen van het historische geluidsfragment Martin Luther King. Zijn 'I have a dream'-speech keert op vrijwel elke compilatie terug en staat op een site over retoriek op nummer 1 van de 100 beste Amerikaanse speeches ooit gehouden.

Maar het is net zo indrukwekkend om Roosevelt te horen wanneer hij reageert op het bombardement op Pearl Harbor; of om de 'Ich bin ein Berliner'-toespraak van Kennedy eens voor de volle acht minuten te beluisteren. Doordat de tolk eruit is geknipt, hoor je nog steeds niet dat Kennedy in Berlijn niet werd uitgelachen omdat 'Ich bin ein Berliner' zoveel zou betekenen als 'Ik ben een oliebol' (wanneer je zegt: 'ik ben een Amsterdammer' denkt ook niemand dat je een paaltje bent). Dat gebeurde omdat Kennedy's speech regel voor regel in het Duits werd vertaald, zo ook zijn vet-Amerikaanse 'Ich bin ein Berliner'. En Kennedy reageerde hierop met: 'ik waardeer het dat de tolk mijn Duits vertaalt' - dáár werd dus om gelachen.

In het ideale geval kunnen dergelijke geluidsbronnen een meerstemmiger beeld van de geschiedenis geven: de 4 cd-box van Rhino gaat daarbij verder dan de The Greatest Speeches of All Time-verzamel-cd. Hier zijn ook andere zaken dan politieke hoogtepunten te horen: de eerste geluiden vanaf de maan, een gesprek met de uitvinder van de telefoon, het team dat de atoombom testte, tot en met Oliver North die zich uit het Iran-Contraschandaal kletst.

Na beluistering van al dat fraais zou je wensen dat in Nederland iemand zich ook op vergelijkbaar materiaal zou richten. De Amerikaanse retorische traditie is natuurlijk veel rijker dan de Nederlandse, maar een radio-programma als OVT bewijst dat er genoeg materiaal moet zijn.

Je kunt je natuurlijk afvragen of een cd het ideale medium is: de grootste verzameling audiofragmenten is namelijk te vinden op een website: www.americanrhetoric.com, met een top-100 van de grootste Amerikaanse speeches: alle teksten, en zoveel mogelijk (en zo volledig mogelijke) geluidsfragmenten. Bij zo'n brede inzet komen ook meer tegenstemmen aan bod. Zo staat op plek 65 van de 'top honderd' de lezing van Stokely Carmichael op de Universiteit van Berkeley. Hier werd de term 'Black Power' geïntroduceerd in een indrukwekkend en uitdagend verhaal, van 'Ik ben er trots op om in dit witte intellectuele getto van het Westen te zijn' tot het vrijwel onvertaalbare: 'Move over, or we're going to move on over you.' Dat soort verhalen komt niet terecht op een cd-bloemlezing van net vijf kwartier, maar wellicht wel op een volgende compilatie.

The Greatest Speeches of All- Time. 1 cd. Speechworks/ Jerden, ca. euro23,-

Great Speeches of 20th Century. 4 cd's. Rhino, ca. euro45,- www.americanrhetoric.com