Eeuwig is als ogenblik

Voor wie bang is dat mensen de aarde kapot maken is geologie een geruststellende wetenschap. We kunnen bossen kappen, maar geen bergen verzetten. Soorten kunnen uitsterven, maar de mens kan niet de in steen gehouwen geologische diversiteit van de aarde bedreigen. En de verdwijnende gletsjers? Die komen weer terug. Homo sapiens is ongeveer 200.000 jaar oud. De aarde is meer dan 20.000 keer ouder. De mens komt nog maar net kijken en in een van de volgende IJstijden kan hij zomaar weer verdwenen zijn. Hij zal niet veel meer achter laten dan vreemde voorwerpen in een aardlaag die geen mens zal benoemen.

Een menselijke generatie is een oogwenk voor wetenschappers die werken met de tienduizenden, miljoenen en miljarden jaren van de 'diepe tijd'. In De menselijke maat' brengt Salomon Kroonenberg, hoogleraar geologie aan de TU Delft, de abstracte getallen op een zeer toegankelijke wijze tot leven. Kroonenberg noemt zichzelf een 'hulpverlener' die de lezer leert omgaan met deze diepe tijd: 'de grootste gift van de geologie aan de mensheid'. Geruststelling is niet het hoofddoel van de Kroonenberg-therapie. Onze invloed op de aarde mag in het langetermijnperspectief verdwijnen, het dwingt ons ook na te denken over rampen van onvoorstelbare omvang: catastrofes die verdwenen zijn uit ons collectief geheugen, maar sporen in het landschap hebben nagelaten. Kroonenberg noemt een vulkanische eruptie die 70.000 jaar geleden op Noord-Sumatra het Tobameer creëerde. Daarbij werd omgerekend 2800 kubieke kilometer gesteente de lucht ingeblazen, 30 keer zoveel als bij de grootste uitbarstingen uit de historische tijd.

Kleine incidenten gebeuren vaak, rampen zelden en gigantische catastrofes bijna nooit. Ze zijn te oud om aan ons te zijn overgeleverd, maar toekomstige generaties krijgen er wel mee te maken. Dat langetermijnperspectief dwingt ook tot nadenken dichter bij huis. In het Franse Centraal Massief en de Eifel liggen vulkanen die nog zo kort geleden tot uitbarsting zijn gekomen dat geologen ze als 'actief' beschouwen.

Hoe krijg je vat op de diepe tijd? Geologen schetsen tijdvakken die worden bevolkt door dino's of enorme libellen. Ze kunnen laten zien dat uit hoogvlaktes bergen gevormd zijn met een erosiesnelheid van millimeters per jaar. Kroonenberg pakt het anders aan: hij beschrijft beeldend de cycli die de aarde beheersen. Niet alleen de korte (dag/ nacht, seizoenen), maar vooral de lange: variaties in de aardbaan (een cyclus van tienduizenden jaren) en het samenkomen en uiteenvallen van de continenten (een proces van miljoenen jaren).

Deze laatste cycli wijzen erop dat we over 23.000 jaar middenin de volgende IJstijd zullen zitten. De moderne klimaatwetenschappers, schrijft Kroonenberg maken zich zorgen over 'klimaatpiekjes' en 'rimpeltjes in de zeespiegelcurve'. Die kunnen grote gevolgen hebben, maar Kroonenberg meent dat het beter is om de symptomen van de klimaatverandering te bestrijden dan om het koolzuurgas in de atmosfeer te lijf te gaan dat nu het broeikaseffect versterkt. Of hij gelijk heeft valt uit zijn boek niet op te maken. Het is, de diepe tijd ten spijt, een kwestie voor de generaties die na ons komen.

Een gesprek met Salomon Kroonenberg (in het tv-programma Boeken Etcetera) via www.boeken.vpro.nl/afleveringen.

Salomon Kroonenberg: De menselijke maat. De aarde over tienduizend jaar. Atlas, 256 blz. euro 19,90