Een welbewuste provocatie

De makers van 'Kurtlar Vadisi' beperken zich niet tot het aan de kaak stellen van Amerikaanse wandaden in Irak. Ze voegen er een sinister joods complot aan toe.

E indelijk kunnen ook de Amerikanen echt integreren. Tot de vertoning van Kurtlar Vadisi - Irak was het voor hen niet eenvoudig hun plaats onder de naties te vinden. Zelf dachten ze misschien een uitverkoren volk te zijn, met een manifest destiny. In andere landen werden ze vaak verketterd als de grote pestkoppen op het schoolplein, schietgrage cowboys en geldwolven. De duurste Turkse film aller tijden maakt aan alle verwarring een eind en houdt de Amerikanen voor dat ze schurken zijn, schijnheilige schurken. Pas als een volk zo'n belediging kan incasseren is het klaar voor de dialoog, klaar voor de 21ste eeuw, klaar om te integreren.

Dat zeggen tenminste hoeders van de vrijheid van meningsuiting tegen degenen die beledigd en boos zijn over de Deense cartoons. Flemming Rose, de chef kunst van de Deense krant Jylland Posten die de omstreden Mohammed-cartoons liet tekenen, schreef deze week in een opinie-artikel dat deze spotprenten eigenlijk tegen de moslims in Denemarken zeggen: 'Wij integreren u in de Deense satirische traditie omdat u deel uitmaakt van onze samenleving, niet als vreemdelingen.' De Italiaanse collega van Alexander Pechtold, minister van Bestuurlijke Vernieuwing Roberto Calderoli, liet de cartoons op een T-shirt drukken en zei erbij: 'Ik zou dit initiatief geen provocatie willen noemen, maar een uitnodiging tot dialoog.'' In de moderne westerse maatschappij kun je kennelijk pas waardig samenleven als je beledigingen met een glimlach accepteert.

Provocatie of dialoog

Is Kurtlar Vadisi - Irak (Vallei der Wolven - Irak) een provocatie of een uitnodiging tot dialoog? De film toont een Amerikaans legeronderdeel dat eruit ziet als een bende Servische paramilitairen en schietend en moordend door Noord-Irak trekt, onder aanvoering van een burger (een diplomaat? een zakenman?). Deze Sam Marshall draagt vast niet toevallig de naam van de Amerikaanse politicus die na de Tweede Wereldoorlog het naar hem genoemde hulpplan voor de getroffen gebieden bedacht. Sam Marshall zuigt Irak leeg onder het voorwendsel in naam van God vrede en welvaart te komen brengen. 'Jullie krijgen je olie terug als de regio weer stabiel is', zegt hij tegen de lokale bondgenoten. Ja ja.

In de Verenigde Staten en Duitsland is Kurtlar Vadisi - Irak opgevat als een provocatie. De legerkrant Stars and Stripes raadt Amerikaanse militairen in Europa aan bioscopen te mijden waar deze film draait. Turkse bezoekers zouden wel eens agressief kunnen worden als ze na afloop GI's in uniform zien. Enkele politici, onder wie de Beierse minister-president Edmund Stoiber, willen de film laten verbieden omdat die volgens hen haat zaait en antisemitisme aanwakkert. De Zentralrat der Juden heeft zich daarbij aangesloten. De grootste Duitse bioscoopketen, Cinemaxx, heeft de film deze week uit zijn theaters gehaald.

Aan de andere kant worden de schouders opgehaald. De Turkse minister van Buitenlandse Zaken Abdullah Gül zei zich geen zorgen te maken over de relaties met bondgenoot Amerika: 'Zulke films maken ze in de Verenigde Staten aan de lopende band.' De krant Vatan jubelde: 'Wij hebben nu ook onze Rambo!'

Rambo is wel het meest voor de hand liggende tegenvoorbeeld. In de jaren tachtig reageerden de Verenigde Staten hun frustraties over de verloren Vietnam-oorlog af met een reeks films rond de ongearticuleerde maar onverslaanbare veteraan John Rambo. Deze spierbundel met de scheve mond van Sylvester Stallone werd in First Blood II teruggestuurd naar Vietnam om enkele, nog altijd krijgsgevangen Amerikanen te bevrijden. De oorlog hadden de VS dan wel verloren, maar deze missie slaagde, ten koste van een massa dode 'spleetogen'. Het maakte Rambo tot een internationaal symbool van Amerikaanse botheid.

Net zoals Rambo werd gedreven door frustraties over de verloren oorlog in Vietnam, zo komt de Turkse geheim agent Polat Alembar (Necati Sasmaz) in Kurtlar Vadisi - Irak in actie als de nationale eer is gekwetst. Amerikaanse troepen hebben een gevechtspost van hun Turkse bondgenoten in Noord-Irak aangevallen en de Turken met zakken over hun hoofd het gebouw uit gevoerd. Dit is een waar gebeurd incident tijdens de inval in Irak in 2003. De Turken slaan terug op het witte doek, net als Rambo dat deed en dat bevredigt het Turkse verlangen naar wraak. In een interview liet hoofdrolspeler Sasmaz overigens weten dat de vergelijking hem niet beviel. 'Rambo is een Amerikaanse held, ik ben een Turk.'

In Kurtlar Vadisi - Irak worden meer historische gebeurtenissen verbeeld. Er is een aanval op een bruiloftsfeest waarbij de bruidegom en gasten worden neergeschoten door Amerikaanse soldaten die zeggen dat zij terroristen zijn. Er zijn scènes waarin vermeende moslim-terroristen worden mishandeld en vernederd in de Abu Graib gevangenis.

Als de filmmakers zich daartoe hadden beperkt en daar de commando-actie van Polat Alembar en zijn collega's omheen hadden gevlochten, hadden zij kunnen volhouden dat het hun erom ging Amerikanen, en bij uitbreiding ook andere westerlingen, een spiegel voor te houden en hun gedrag in het Midden-Oosten aan de kaak te stellen. Dan was het een geval van lekker puh roepen tegen de sterkste pestkop.

De intenties van de makers (regisseur Serdar Akar en producent en scenarist Raci Sasmaz) moeten we echter niet zoeken in de historische feiten die ze gebruiken, maar in wat zij daaraan toevoegen. Van de min of meer waar gebeurde scènes kun je zeggen: zo was het, daarom moeten ze het wel laten zien. De erbij bedachte scènes bepalen bedoeling en karakter van de film. Er is één element waarmee de makers de snaren welbewust strak zetten, zowel voor hun thuis- als hun uitpubliek.

Koelbox

In de Abu Ghraib gevangenis haalt een naamloze dokter (op de titelrol heet hij 'Doctor') organen uit levende moslims om ze naar patiënten in de westerse wereld te sturen. 'Mooi', zegt hij, terwijl hij een kloppende nier in een koelbox stopt. Later waart de camera even boven een rijtje koelboxen. De bestemming staat op de stickers: Tel Aviv, London, New York, weer Tel Aviv. Later blijkt uit zijn eigen woorden dat de dokter (gespeeld door de Amerikaan Gary Busey) joods is. Hij kaffert een van die Amerikaanse Rambo-soldaten uit omdat die te gretig moslims doodt, terwijl de dokter hun organen juist zo dringend nodig heeft.

Een jood verzinnen die gewonden alleen opereert om hun organen aan andere joden te kunnen verkopen, en dat ook nog eens doet onder de machtige bescherming van Amerika, dat is in de nieuwe Oost-West verhoudingen olie op het vuur gooien. Het refereert aan de akeligste complotten die joden in de loop der eeuwen in de schoenen zijn geschoven. Het roept associaties op met de archetypische joodse woekeraar Shylock die een pond vlees wil van zijn schuldenaar (hoe zwaar zou zo'n nier zijn?). Je kunt zeggen: ach, in de geschiedenis is geen enkele misdaad niet al eens aan joden toegeschreven en mag je dan nooit meer een joodse aartsschurk opvoeren?

Dat de makers van Kurtlar Vadisi - Irak deze suggestie van sinistere joodse complotten welbewust doen, valt op te maken uit het feit dat Soner Yalcin op de aftiteling voorkomt als 'adviseur'. Yalcin schreef in 2004 het quasi-wetenschappelijke boek Efendi. Het grote geheim van de witte Turken. Yalcin probeert daarin aan te tonen dat leden van een joodse sekte een beslissende invloed hebben gehad in de modernisering (en dus secularisering) van Turkije.

Voor het grootste deel van de bioscoopbezoekers in de islamitische landen is dat een bewering die men voor even waar zal houden als de mededeling dat het de Amerikanen in Irak alleen om de olie te doen is. In het Midden-Oosten wordt het publiek overvoerd met 'bewijzen' dat de joden de hoofdrol spelen in een wereldomspannend complot.

Buiten het Midden-Oosten is de anti-joodse boodschap van Kurtlar Vadisi - Irak even effectief. Antisemitisme is een van de laatste grote taboes in het Westen. Dit voelde de perfide Iraanse president Ahmadinejad haarfijn aan toen hij in reactie op de Deense cartoons aankondigde Holocaust-spotprenten te zullen laten tekenen. En ook toen hij deze week wees op de veroordeling van de Brit David Irving wegens ontkenning van de (omvang en aard) van de jodenuitroeiing tijdens de Tweede Wereldoorlog: dit diende in het tolerante Westen toch zeker ook onder de vrijheid van meningsuiting te ressorteren?

De makers hebben precies geweten wat ze deden. Met een film die Amerikanen als geldbeluste en moordlustige schurken voorstelt, kun je nauwelijks aandacht trekken. Dat soort films maken de Amerikanen al jaren over zichzelf - en veel beter dan Kurtlar Vadisi. Klassiekers als Three Days of the Condor of recentere films als The Insider en Syriana geven een keihard beeld van de Amerikaanse dubbele moraal. Zelfs Rambo's grootste vijanden waren niet de Vietnamezen maar dubbelhartige Amerikanen. Het verschil met Kurtlar Vadisi - Irak is dat in die films Amerikanen zowel de schurken, als de slachtoffers, als de helden zijn. Dat maakt die films voor Amerikanen acceptabel.

De suggestie dat de oorlog in Irak verzonnen is om joden rijk te maken over de lijken van moslims of hen in leven te houden met een pond moslimvlees is voor het Westen zwaar te verteren. Zeker als er een Turk, moslim of niet, voor nodig is om een eind te maken aan zulke praktijken. Onder de vlag van de vrijheid van meningsuiting gelden zulke scènes misschien als uitnodiging tot dialoog, in feite zijn het welbewuste provocaties.

'Kurtlar Vadisi - Irak' (Valley of the Wolves) draait in 8 bioscopen.