'Standaard alles vaccineren, dat is het beste'

Vaccineren van pluimvee dat buiten loopt is mooi. Maar het maakt ruimen van grote aantallen kippen in de Gelderse Vallei en de Peel niet overbodig, als straks het virus uitbreekt.

Pluimveehouder, maak je borst maar nat. Als binnenkort ook Nederlandse pluimveebedrijven worden getroffen door de vogelgriep, dan zal de bestrijding ervan op enkele punten krachtig verschillen van de aanpak drie jaar geleden.

Het belangrijkste verschil is dat in gebieden met veel pluimvee, zoals de Gelderse Vallei en de Peel, een groter gebied zal moeten worden geruimd. 'We moeten drastisch ingrijpen', zegt hoogleraar Mart de Jong, veterinair epidemioloog aan Wageningen Universiteit. 'Het hele gebied ruimen ligt voor de hand. Dat zal niet gemakkelijk zijn, maar we hebben dat in 2003 onvoldoende gedaan.'

Waarom zo rigoureus? Omdat een eenmaal genesteld virus zich blijft verspreiden. Ondanks maatregelen zoals beperking van de handel, vervoersverboden, sociale isolatie van de bedrijven en ook vaccinatie van alleen de kippen die buiten lopen, de maatregel waartoe de Europese Unie gisteren toestemming gaf aan Nederland. In gebieden waar pluimveebedrijven op grote afstand van elkaar zijn gevestigd, werken zulke maatregelen wel, aldus de wetenschappers, maar in de Gelderse Vallei en de Peel zijn de aantallen pluimvee daarvoor te groot. 'De pluimveedichtheid is daar zo groot, dat het virus niet meer in de hand is te houden', zegt De Jong. 'Het hele gebied ruimen is dan onvermijdelijk.'

Hoe het vorige vogelgriepvirus zich ondanks alle preventieve maatregelen heeft kunnen verspreiden, is de onderzoekers nog niet duidelijk. Misschien had het te maken met een verspreiding van het virus door de lucht, maar zeker is dat allerminst. 'Er zijn veel anekdotes, maar zodra wij die in een model proberen te vangen, leidt dat tot niets.'

Het kan iets te maken hebben met stofdeeltjes uit besmette mest, oppert De Jong. Er wordt ook wel gezegd dat bij de vorige uitbraak van de vogelgriep veel kippen bezweken die zich bevinden in de buurt van luchtinlaten. 'Dat kan zijn', zegt De Jong. 'Maar het kan ook zijn dat juist dieren die al besmet zijn, daar dichtbij in de buurt zitten omdat ze extra veel frisse lucht willen.' Uit zulke onbewezen verhalen wil De Jong dan ook geen conclusies trekken. Rationeel werken is het devies. 'Als morgen iemand met een wichelroede voorspelt welke bedrijven het eerste besmet zullen raken, ga ik die bedrijven niet als eerste ruimen.'

Een ander verschil bij de bestrijding van de vogelgriep zal zijn dat de ruimers beter worden toegerust. Zij zullen vanaf het eerste begin virusremmers krijgen, zoals tamiflu, en niet alleen mondkapjes. 'Je ziet in Duitsland nu ook mannen in een soort maanpakken. Zoiets zal het wel worden', zegt Johan Bongers van het Centraal Instituut voor Dierziekte Controle (CIDC) in Lelystad. Bij de vorige uitbraak van vogelgriep, drie jaar geleden, raakten enkele tientallen ruimers en andere bezoekers van bedrijven besmet, veelal aan de ogen. Eén dierenarts overleed aan de gevolgen. 'Zodra de bescherming was verbeterd, liepen de aantallen terug', aldus Bongers.

Een grote ruiming in de beginfase van een uitbraak in Nederland kan veel economische ellende voor de pluimveesector voorkomen, zegt Helmut Saatkamp, universitair hoofddocent economie van dierziekten aan Wageningen Universiteit. 'Als je in het begin een grote epidemiologische slag kunt maken, is dat winst. Daarmee voorkom je latere uitbraken, en hoeven de exportverboden niet steeds te worden verlengd.' Het is wel de vraag of de pluimveesector een nieuwe uitbraak van vogelgriep overleeft. Saatkamp: 'De ondernemers hebben in 2003 een behoorlijke klap gehad. Ze hebben ingeteerd op hun vermogen. Hun veerkracht is afgenomen.'

De pluimveesector is goed voor in totaal 25.000 arbeidsplaatsen. De directe schade als gevolg van de vorige uitbraak bedroeg 290 miljoen euro. De Europese Unie betaalde er 85 miljoen aan mee. Daarnaast is er sprake geweest van 500 miljoen euro aan vervolgschade door leegstand in de stallen, plus indirecte schade van enkele honderden miljoenen euro door prijsdalingen. Tenslotte heeft ook de herstelperiode kosten met zich meegebracht, aldus Saatkamp.

Een door minister Veerman (LNV, CDA) onvermijdelijk geachte uitbraak zal niet noodzakelijkerwijs door trekvogels worden veroorzaakt, zegt ganzenkenner Bart Ebbinge van onderzoeksinstituut Alterra. Waarschijnlijker is de kans op insleep door handel in levende dieren en door de mens. Ebbinge: 'Trekvogels kunnen in principe transporteur zijn van het virus dat zij op pluimveebedrijven hebben opgedaan. Maar tot op heden is dat nog niet aangetoond. Ik schat de kans dat een uitbraak wordt veroorzaakt door trekvogels een miljoen keer kleiner dan dat die wordt veroorzaakt door de vervoersstromen van pluimvee.' Is de ophokplicht dan onzin? Ebbinge: 'Ik heb bewondering voor een minister die op basis van heel gebrekkige informatie beslissingen moet nemen.' De zwanen op het Duitse eiland Rügen droegen dan misschien wel het vogelgriepvirus, stelt Ebbinge, maar zijn daar vermoedelijk niet aan bezweken. 'Ze zijn bezweken aan de felle kou, waarvoor ze naar het westen waren gevlucht.'

De beste methode om vogelgriep op langere termijn te bestrijden, zeggen de onderzoekers, is het standaard vaccineren van alle pluimvee. Maar zo ver is Europa, en de rest van de wereld, nog lang niet.