Sam legt het eindelijk af tegen de koene Polat

Een anti-Amerikaanse film trekt volle zalen in Turkije. Het publiek is enthousiast. De dappere Polat laat de arrogante Sam in het stof bijten. Is de liefde tussen de Turken en Uncle Sam voorbij?

Ademloos kijkt het publiek in de bioscoop in Istanbul toe hoe uiteindelijk toch nog het recht zegeviert. De Amerikaan Sam dacht ongestoord te kunnen martelen en moorden in Irak. Maar hij rekende buiten de koene Turk Polat, die aan het einde van de film een groot mes diep in Sams borst parkeert. 'Zo, die heb je te pakken', roept een toeschouwer enthousiast als Polat het mes, dat al in Sams borst zit, nog een keer extra omdraait. De zaal joelt goedkeurend: Turkije neemt wraak op Amerika.

'Vallei van de Wolven: Irak' heet de kaskraker waarvoor in Turkije dag in dag uit mensen bij de bioscoop in de rij staan. Op het eerste gezicht vertelt de film het verhaal van een Turk die wraak neemt omdat zijn broer zo vernederd werd door de Amerikanen in Noord-Irak dat hij zelfmoord pleegde. Maar in Turkije zijn alle commentatoren ervan overtuigd dat de film het simpele Rambo-niveau overstijgt. De film, zo is de teneur van de commentaren, markeert een politiek gebeuren van de eerste orde. Turkije was altijd een vriend van Amerika, maar de film, die net voor Valentijnsdag in de bioscoop kwam, is een soort brief van het Turkse volk aan Uncle Sam waarin duidelijk wordt dat die liefde voor altijd voorbij is.

Subtiel is die boodschap niet. Al aan het begin van de film blijkt dat er een ongekende ethische kloof gaapt tussen Amerika en Turkije. De macho-held Polat dreigt een hotel op te blazen, maar als rechtgeschapen Turk houdt hij van koters. En dus ziet hij van zijn plan af als Sam een groep kinderen de kamer in brengt. De Amerikaan, daarentegen, houdt de jonge Irakezen in de kamer tot de bom ontmanteld is. In wat wellicht als een vage verwijzing bedoeld is naar de orkesten in concentratiekampen tijdens de Tweede Wereldoorlogen, laat de Amerikaan de kinderen een liedje zingen - ook al staan ze aan de rand van de dood. De scène is het begin van een litanie van anti-Amerikanisme. Een dokter - van wie gesuggereerd wordt dat hij joods is - steelt organen van Iraakse gevangenen en verkoopt ze; Sam, die zijn mond vol heeft van vrede, denkt alleen aan olie en moordt, als hij even niet tot Jezus bidt, er vrolijk op los. Overdreven? Niet voor de toeschouwers in de bioscoop in Istanbul. 'Dit is de waarheid, de film laat zien hoe het er in Irak aan toegaat', zegt een jongen. Zijn vriendin knikt instemmend.

Hoe kon Turkije zo anti-Amerikaans worden? Zet Washington niet Europa voortdurend onder druk om Ankara op te nemen in de Europese Unie? Is Amerika niet altijd voorstander van meer kredieten voor Turkije wanneer de staatskas weer eens leeg is? Politiek commentator Cevdet Akçali lacht als hij de vraag krijgt voorgelegd. 'Geld krijgen is niet zo'n probleem voor Turkije. Maar weinig Turken praten daar graag over'.

Liever staan de inwoners van dit land stil bij de incidenten uit de tijd van de oorlog om Irak. Een Amerikaanse raket viel abusievelijk op een Turkse militaire jeep. Alsof dat nog niet genoeg was, liep een discussie tussen een Amerikaanse functionaris en een Turkse gouverneur zo uit de hand dat de Amerikaan de Turk voor het oog van de camera's een draai om de oren gaf. Het toppunt van de vernedering was natuurlijk de arrestatie van een groep Turkse militairen door de Amerikanen in Noord-Irak waarbij de Turken een kap over het hoofd kregen.

'Turkije is dit niet vergeten en slaat nu terug via de film', zegt Akçali. 'Ga maar eens kijken als de film is afgelopen. Iedereen ziet er gelukkig uit want de rekening is vereffend.'

Volgens Akçali zou Amerika de makers een prijs moeten geven: de film is als een collectieve catharsis die de lucht zuivert tussen wat vroeger twee vrienden waren. 'En vergeet niet, echt anti-Amerikanisme is er niet in Turkije. De haat richt zich tegen Bush. Clinton was zeer populair hier. Als er een nieuwe president komt zoals Clinton, zal Turkije alles snel vergeten.'

Maar is de film louter tegen de Verenigde Staten gericht? Naar verluidt heeft de top van het Turkse leger de film niet gezien en zal deze ook niet zien. Verwonderlijk is dat niet. Turken leren op school dat dit land bijzonder is omdat Atatürk, de vader van de Turkse Republiek, het modern, seculier en democratisch maakte. Tot woede van de legertop hangt er geen foto van Atatürk in de officiersmess in de film - sterker nog, zijn naam wordt in de hele film niet genoemd. De ware ethische held is een islamitische sjeik die op het laatste moment voorkomt dat een Westerse journalist wordt vermoord door een groep opstandelingen.

De film, die overigens maanden geleden werd opgenomen, kan gezien worden als een islamitische versie van de spotprenten van de profeet Mohammed. Legden de spotprenten een verband tussen islam en geweld, de film doet dat - via Sam - met het christendom. 'Ik heb nog veel meer te doen in Irak', zegt Sam, terwijl hij naar een beeld van Jezus kijkt.

Zijn woorden klinken zo onheilspellend dat het kruisbeeld een broeder in het kwaad wordt. En zo is de film een kritiek op de Turkse moderniteit. Die is seculier, is geïnspireerd op de Franse Revolutie en plaatste Turkije dichter bij het Westen dan bij het Oosten. Maar in de film verenigt niet Atatürk de goeden, maar de islam. Een duidelijker kritiek op de Turkse moderniteit is nauwelijks mogelijk.

Of gaat deze drang tot analyse, waar zo ongeveer iedereen in Turkije de laatste weken aan meedoet, te ver? De televisieserie 'De vallei van de wolven', waar de film op is gebaseerd, kluisterde miljoenen Turken aan de buis. Menige Turkse man droomt ervan te zijn zoals held Polat: knap, macho en bepaald niet onopgemerkt door de dames.

Niet verwonderlijk zijn het daarom vooral jonge mannen die de nieuwe Polat-look volgen: donker jasje, grijs overhemd, geen das. En daarin schuilt misschien de grootste paradox van de film. Polat spreekt Turks, maar hij ziet er uit en gedraagt zich alsof hij gisteren van de straat werd geplukt in Hollywood. Zelfs in Turkije heeft het anti-Amerikanisme een grens.