Ilan werd gekweld in de kelder

In het Franse Bagneux werd vorige week een joodse jongen gevonden, gemarteld en gekneveld. Frankrijk reageert met afschuw en ongeloof op de 'barbaarse daden'.

Met een gekweld gezicht komt Marie-Hélène Amiable, burgemeester van Bagneux, uit de kelder waar de 23-jarige joodse jongen Ilan Halimi is vastgehouden en gemarteld.

Iedereen kan net als zij naar binnen in de hal van de elf verdiepingen tellende torenflat in het noorden van haar stadsdeel, ten zuiden van Parijs. Van de hal is het maar een klein stukje naar het ketelhok in de kelder waar Halimi gevangen zat. De deur is verdwenen. Achter de politielinten zijn de sporen van het lijden van de gijzelaar nog zichtbaar. Vorige week werd hij, drie weken na zijn ontvoering uit Parijs, naakt, geboeid en gekneveld gevonden langs een spoorlijn in een stadje verderop. Op weg naar het ziekenhuis bezweek hij.

Achttien verdachten zitten inmiddels vast, onder wie de conciërge van het woonblok die een appartement en het ketelhok beschikbaar stelde. Vannacht werd in Ivoorkust de gevluchte bendeleider Youssouf Fofana gearresteerd. Hij is het 'brein' achter deze actie van zelfbenoemde 'barbaren' en zou inmiddels hebben bekend.

Eenmaal weer buiten verwoordt burgemeester Amiable wat iedere bewoner in de cité Pierre Plate, zoals dit complex heet, zegt als je er naar vraagt. Afschuw en ongeloof kleuren de wetenschap dat 'zulke onmenselijke dingen hebben plaatsgevonden in een woonflat, temidden van bewoners die niets gemerkt hebben'. Een bejaarde dame van een blok verderop zegt het zo: 'Ik zag op tv dat er weer iets aan de hand was in de ban-lieue. Maar u zegt dat het hier is, om de hoek?'

Ja, om de hoek. En inmiddels is er meer aan de hand dan een gewelddadig fait divers . De affaire-Halimi is in een paar dagen uitgegroeid tot een nationale zaak, waarin explosieve maatschappelijke kwesties samenkomen: antisemitisme, gewelddadige jongeren in de banlieue en onverschilligheid onder buurtbewoners. Sommigen hoorden immers wel eens wat 'geluiden', maar dachten dat er een 'verbouwing' gaande was, of drugshandel.

En nu heeft voorzitter Roger Cukierman van het joods overkoepelende orgaan Crif gezegd dat 'voor het eerst in zestig jaar in Frankrijk iemand om het leven is gebracht omdat hij joods is'. President Jacques Chirac en premier Dominique de Villepin nemen vanavond deel aan een herdenkingsbijeenkomst in de grote synagoge in Parijs. Chirac heeft gebeld met Ilans familie. Maar op het Elysée wordt ook onderstreept, dat Chirac zich hoe dan ook betrokken toont bij protest tegen 'barbaarse daden' zoals die jegens Ilan Halimi.

Frankrijk Vredig Bagneux is bang

Die behoedzaamheid wordt mede verklaard doordat de politie er van uit lijkt te gaan dat niet antisemitisme, maar geld het motief vormde voor de ontvoering. De bendeleider, de 26-jarige Youssouf, voldoet aan het profiel van de typische caïd, een crimimeel die zijn status bij buurtjongeren ontleent aan gewelddadig optreden en regelmatig verblijf in de gevangenis. Hij zou de ontvoering hebben bekend, maar antisemitische motieven hebben ontkend.

Verklaringen van andere verdachten wijzen er op dat sommige ontvoerders zich schuldig hebben gemaakt aan wat minister van Binnenlandse Zaken Nicolas Sarkozy deze week 'antisemitisme door amalgaam' noemde. Zij redeneerden, zo vatte Sarkozy het samen, dat Ilan Halimi wel rijk moest zijn, omdat hij joods was. En zo niet, dan zou de joodse gemeenschap wel voor hem betalen.

Ilan Halimi, verkoper in een telefoonwinkel in Parijs, was niet rijk, en zijn familie ook niet. Zijn moeder, die honderden berichten van de ontvoerders ontving met steeds wisselende eisen, zei deze week dat het lot van haar zoon bezegeld was zodra ze wisten dat hij joods was'.

Juist deze week werd bekend dat het aantal antisemitische incidenten in Frankrijk vorig jaar met 46 procent is gedaald vergeleken met 2004. Maar alom wordt erkend dat die cijfers niet per se alles vertellen. De registratie van incidenten viel in 2004 wellicht hoger uit doordat antisemitisme toen extra ter discussie stond, na de oproep van de Israëlische premier Sharon aan joden om Frankijk zo snel mogelijk te verlaten.

In Bagneux lijkt een vraag over groeiend antisemitisme haast een abstractie. Burgemeester Marie-Hélène Amiable vreest een stigma, dat haaks staat op de 'vredige wijze waarop de inwoners hier samenleven'. Zij is vooral verontwaardigd over een reportage in het veelgelezen dagblad Le Parisien, waaruit het beeld oprijst van een klimaat van angst en wantrouwen in Pierre Plate. 'Ik heb meteen de hoofdredactie gebeld.'

Toen Amiable hoorde dat de ontvoerders worden verdacht van antisemitisme, belegde ze een vergadering met vertegenwoordigers van de joodse, islamitische en christelijke gemeenschap in Bagneux. Samen hebben ze een verklaring uit gegeven waarin ze 'elke vorm van antisemitisme, racisme, xenofobie en haat' veroordelen en waarschuwen voor het 'stigmatiseren van Bagneux'. En vanavond, tegelijk met de herdenkingsbijeenkomst in Parijs, is er in Bagneux een stille tocht, uit solidariteit met de familie Halimi.